Tiberius de Baar: predikant uit Witmarsum voor het Hof (1770)

Op 22 mei 1770 moest Tiberius de Baar, predikant in Witmarsum, in de Kanselarij van Leeuwarden voor het Hof van Friesland verschijnen. De rechters hadden hem schuldig bevonden aan meineed: hij had volgens het vonnis onder ede gelogen. Daarbij had hij anderen beschuldigd en de rechter misleid. Het Hof bepaalde dat hij in het openbaar geknield vergiffenis moest vragen. Daarna moest hij Friesland voor zes jaar verlaten.

Dat was niet alleen een strafzaak. Twee weken later besloot ook de vergadering van gereformeerde predikanten dat De Baar niet langer als predikant mocht werken. De straf maakte een einde aan zijn loopbaan in Witmarsum.

Van Rottum naar Witmarsum

De Baar kwam uit Rottum in de Ommelanden, in de omgeving van Groningen. Zijn vader was daar predikant. Op 24 mei 1763 legde Tiberius in de classis Workum zijn voorbereidende predikantsexamen af. Een classis was een regionale vergadering van gereformeerde gemeenten en predikanten. Volgens een later biografisch woordenboek slaagde hij met veel lof.

Een later samengestelde familiestamboom noemt Cornelius de Baar en Liefke Hillenius als de ouders van Tiberius. Cornelius was volgens een afzonderlijke genealogische registratie predikant in Rottum, geboren in Groningen op 1 augustus 1697 en overleden in Rottum op 8 januari 1774. Dat past bij de vermelding dat Tiberius' vader predikant in Rottum was, maar de familiegegevens zijn nog niet rechtstreeks met doopakten van Tiberius vergeleken.

Diezelfde stamboom geeft voor Tiberius het geboortejaar 1741. Zij vermeldt daarnaast vijf andere kinderen van Cornelius en Liefke:

• Cornelius de Baar, geboren in 1735.
• Maria de Baar, geboren in 1736.
• Henricus de Baar, geboren in 1738.
• Louwijna de Baar, geboren in 1739.
• Geertruid de Baar, geboren in 1745.

Voor Maria noemt de stamboom een huwelijk met Claes Geerts Stuijvinga, geregistreerd op 25 januari 1761 in Uithuizermeeden. Voor deze huwelijksvermelding staat het kerkelijke trouwboek vermeld: Groninger Archieven, toegang 124, inventarisnummer 458, folio 293. De doopinschrijvingen en de volledige verwantschap zijn hier nog niet onafhankelijk gecontroleerd.

Op 19 oktober 1764 begon zijn predikantschap in Witmarsum. Hij volgde daar Hendrik Gerrit Cannegieter op. In de gereformeerde gemeente preekte hij, leidde hij kerkdiensten en had hij een openbaar ambt dat ook buiten de kerk aanzien gaf. Zes jaar later stond zijn betrouwbaarheid juist als predikant ter discussie.

De kerk waarin De Baar preekte

In Witmarsum werkte De Baar in de hervormde kerk die in 1633 was herbouwd nadat de oudere kerk in 1631 door een zware storm was beschadigd. De kerktoren werd in 1661 door brand getroffen en daarna met een spits hersteld. Zo was het gebouw tijdens De Baars predikantschap van 1764 tot 1770 nog anders dan de huidige kerk.

Pas in 1819 werd de oude toren afgebroken, kreeg de kerk een nieuwe vorm aan beide uiteinden en kwam er een koepel met een dakruiter midden op het dak. De huidige koepel bestond dus niet toen De Baar er preekte. Uit zijn tijd zijn in het kerkinterieur nog onderdelen over, waaronder het doophok, een overhuifde herenbank en dertien vrouwenbanken uit 1683.

Valse eden en beschuldigingen

De korte beschrijving van het proces in het afschrift van Wopke Eekhoff vermeldt valse eden voor de rechter. De uitspraak noemt ook ernstige gerechtelijke laster en beschuldigingen tegen andere mensen. Een biografisch woordenboek uit 1907 voegt toe dat De Baar zich lichtvaardig en aanstootgevend had gedragen en de rechter had misleid.

Uit deze korte stukken is niet vast te stellen wie hij precies beschuldigde, welke woorden hij gebruikte en welke getuigen daarover werden gehoord. De overgeleverde samenvattingen zijn daarom onvoldoende om het voorafgaande conflict te reconstrueren.

Op zijn knieën voor het Hof, 22 mei 1770

Bijzonder aan de uitspraak is de openbare schuldbelijdenis. Op de rol van het Hof - de openbare rechtszitting - moest De Baar vergiffenis vragen aan God, de rechtspraak en de personen die door zijn beschuldigingen waren getroffen. Het oude afschrift van het vonnis formuleert dit zo:

Daarnaast verklaarde het Hof hem meineedig en eerloos. Die laatste kwalificatie tastte zijn openbare geloofwaardigheid aan. De straf was zes jaar verbanning buiten de provincie. Als hij vóór het einde van die termijn terugkwam, kon het Hof hem opnieuw bestraffen. Er staat geen geseling, brandmerk of tuchthuisstraf in dit vonnis.

Het kerkelijke besluit van 5 juni

De kerkelijke vergadering nam op 5 juni 1770 een eigen besluit. De classis verklaarde De Baar volgens het latere woordenboek voorgoed afgezet uit de heilige bediening en sloot hem uit van de sacramenten, waaronder het avondmaal.

De gerechtelijke straf duurde zes jaar; het kerkelijke besluit werd als blijvend uitgesproken. Het is niet bekend of dit besluit later nog is herzien. In 1771 kreeg de gemeente Witmarsum met Albertus van Eggen een nieuwe predikant.

Brieven in het procesdossier

In de index van de criminele procesdossiers van het Hof van Friesland staat De Baar onder nummer 3245, gedateerd 22 mei 1770. De inventaris noemt daarbij uitdrukkelijk brieven. Een gedrukte catalogus van het Fries Genootschap vermeldt bovendien een afzonderlijk uitgegeven vonnis uit 1770.

De inhoud van de brieven is nog niet uit een digitaal beschikbare tekst gecontroleerd. We weten daarom niet of De Baar zelf schreef, wie de geadresseerden waren en of er een directe verklaring van een getuige tussen zit. Zijn eigen woorden worden op deze pagina niet ingevuld met een reconstructie.

Een predikant die ook schreef

De Baar publiceerde geleerde verhandelingen in de Bibliotheca Hagana, die tussen 1768 en 1776 onder redactie van Nicolaus Barkey verscheen. De biografische woordenboeken noemen zijn bijdragen, maar geven op deze plaats geen volledige titels of het verdere verloop van zijn leven na de verbanning.

Berichten uit 1763 en 1770

Over De Baars loopbaan verschenen al tijdens zijn leven berichten in de Boekzaal der geleerde wereld. Voor 1763 wordt verwezen naar bladzijde 649, in de tijd waarin hij zijn voorbereidende examen aflegde. Voor 1770 wordt verwezen naar bladzijde 692, het jaar van zijn afzetting en verbanning.

De jaargang van 1763 is als oud boek digitaal beschikbaar. Van de genoemde bladzijden is voor deze aanvulling nog geen betrouwbare volledige transcriptie gecontroleerd. Daarom wordt aan De Baar geen uitspraak uit die berichten toegeschreven en worden er geen bijzonderheden uit ingevuld.

Het vonnis ook afzonderlijk gedrukt

De uitspraak bleef niet alleen in de registers van het Hof staan. Het Fries Genootschap bezat volgens zijn negentiende-eeuwse bibliotheekcatalogus een afzonderlijk gedrukt stuk met de titel Sententie van den hove van Friesland van den 22 Meij 1770, aangaande T. de Baar, predikant te Witmarsum. De catalogus vermeldt het onder de stukken over het Friese recht en bestuur, op bladzijde 96, en noemt het een folio-uitgave uit 1770. Folio betekent hier een groot drukformaat.

Van die afzonderlijke uitgave is nog geen online leesbare scan gevonden. De gedrukte sententie kan uitgebreider zijn dan het korte afschrift van Eekhoff, maar welke namen, verklaringen of bijzonderheden zij bevat is nog niet vastgesteld.

De laatste vaststaande gebeurtenis in deze strafzaak blijft het kerkelijke besluit van 5 juni 1770: De Baar mocht niet langer als predikant optreden en werd uitgesloten van de sacramenten.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie met een aanvulling op deze strafzaak.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.