Paulus Matthias Kesler: de preken van Dronrijp en zijn verbanning (1793)

Op 13 februari 1793 hield predikant Paulus Matthias Kesler in Dronrijp twee preken tijdens de algemene dank-, vast- en bededag. Zijn woorden over bestuur en politiek leidden tot een strafzaak. Nog voor het einde van het jaar was hij zijn ambt kwijt en moest hij Friesland vier jaar verlaten. Hij had toen al lange tijd gevangen gezeten.

Kesler was sinds 25 november 1787 predikant in Dronrijp. De spanningen tussen patriotten, die hervormingen van het bestuur wilden, en aanhangers van stadhouder Willem V werkten door in het kerkelijke leven. Kesler was een uitgesproken aanhanger van de patriotten. Ook de overheid luisterde daarom naar wat er vanaf zijn kansel werd gezegd.

Een jonge predikant en een eerdere berisping

Paulus Matthias was de zoon van predikant Jan Adam Kesler en Alberdina Hofkamp. Hij groeide op in een predikantsgezin en studeerde aan de universiteit van Franeker. Op 6 augustus 1787 werd hij toegelaten als kandidaat voor het predikantsambt; op 25 november begon hij in Dronrijp.

Al in 1789 kwam hij in conflict met de classis van Franeker, de regionale kerkelijke vergadering. Hij had een trouwbelofte aan zijn verloofde ingetrokken. Als reden noemde hij geldgebrek. De classis vond dit geen overtuigend argument. Zij wees erop dat hij in Dronrijp een ruime pastorie, een tuin en een jaarinkomen van 600 caroligulden had.

De classis behandelde de zaak van april tot oktober 1789 en legde hem een ernstige berisping op. Hij moest voor de eigen gemeente een boetpreek houden. Zijn voormalige verloofde overleed voordat de behandeling van de zaak was afgesloten. Van haar eigen verklaring is in de gebruikte beschrijving geen tekst opgenomen.

Er was ook een afzonderlijke aanklacht over zijn uitleg van de Bijbel. Tegenstanders verweten hem dat hij in een preek scherpe woorden had gebruikt tegen bepaalde opvattingen over genade en de menselijke onmacht. De classis behandelde deze beschuldiging niet verder. De woorden zijn in een latere kerkhistorische biografie als aanklacht overgeleverd, niet als onafhankelijk gecontroleerd preekverslag.

Twee preken op 13 februari 1793

Tijdens de dank-, vast- en bededag hield Kesler 's ochtends en 's middags een preek. Beide behandelden een Bijbeltekst: Spreuken 14:34 en Jeremia 9:23-24. Zijn uitspraken over het bestuur werden door tegenstanders als buitensporig aangemerkt. De preken zijn later als leerredenen gepubliceerd, met op de titelpagina de datum 13 februari 1793.

In zijn verdediging zei Kesler dat hij gebruik had gemaakt van preken van de Engelse aartsbisschop John Tillotson. Hij beriep zich ook op de Frans-Zwitserse prediker Jacques Saurin, die in een preek over verschillende regeringsvormen had gesproken. Kesler voerde daarmee aan dat een predikant ook de daden van bestuurders mocht bespreken. Deze uitleg verhinderde zijn bestraffing niet.

De twee preken bestaan ook als gedrukte uitgave uit 1794. Zij behandelen Spreuken 14:34 en Jeremia 9:23-24. Van Kesler is bovendien een eigen verzoekschrift aan de Friese volksvertegenwoordigers digitaal beschikbaar. De precieze bewoordingen van dat verzoekschrift zijn hier niet overgenomen, omdat de oorspronkelijke bladzijdes nog niet regel voor regel zijn gecontroleerd.

Gevangenis, afzetting en verbanning

Kesler werd gearresteerd en zat volgens zijn latere biografie 43 weken gevangen. Op 20 december 1793 besloten de Staten van Friesland hem uit zijn ambt te zetten. Hij werd ongeschikt verklaard om opnieuw als predikant in Friesland te dienen, kreeg vier jaar verbanning opgelegd en moest de proceskosten betalen. De classis van Franeker sloot zich op 30 december bij de afzetting aan.

In het door Wopke Eekhoff gemaakte afschrift van de criminele sententies staat de volgende aantekening over het vonnis:

In dit afschrift staat bij de preekdatum 1794, maar dat kan niet kloppen bij een vonnis van december 1793. De gedrukte preken en de biografische gegevens noemen 13 februari 1793. Het oorspronkelijke jaar in het citaat is ongewijzigd overgenomen.

Terug naar Dronrijp in 1795

Begin 1795 veranderde het bestuur van Friesland bij de Bataafse omwenteling. De nieuwe volksvertegenwoordigers vernietigden het vonnis tegen Kesler. Op 26 mei 1795 werd zijn herstel aan de classis meegedeeld. Hij mocht weer als predikant in Dronrijp werken, nog geen twee jaar na zijn verbanning.

In de jaren daarna bleef hij actief in de politiek. Eind januari 1796 nam hij plaats in een zogenoemd Comité Herstel, dat een belangrijke rol speelde bij de machtsstrijd onder de Friese revolutionairen. Onderzoekers beschrijven hem in deze periode als een radicale aanhanger van de nieuwe politieke orde.

De terugkeer naar Dronrijp werd later door een onderzoeker beschreven als een triomfantelijke nieuwe intrede op de kansel. Dat is een latere typering, geen letterlijk opgetekende reactie van de aanwezigen. Kesler publiceerde in 1795 zelf een gedicht voor de Amsterdammers bij de Bataafse omwenteling. Daarmee is ook een eigen politieke tekst van hem bewaard gebleven.

Opnieuw zijn ambt kwijt

In de zomer van 1798 werd Kesler opnieuw uit zijn predikantsambt gezet. Deze keer ging het volgens de kerkelijke biografie niet om zijn preken uit 1793, maar om klachten over zijn gedrag. Over de precieze voorvallen geven de hier geraadpleegde documenten nog onvoldoende bijzonderheden om ze als vaststaande feiten te beschrijven.

Een kerkhistorische biografie verwijst voor de klachten van 1798 naar een kerkelijk tijdschrift uit datzelfde jaar. Omdat de precieze stukken nog niet zijn nagezien, schrijven we niet dat alle aantijgingen bewezen waren. Zijn eigen politieke publicatie Tafereel van den vorigen en tegenwoordigen staat van zaken in Neerland verscheen naar aanleiding van de staatsverandering van 22 januari 1798.

Hij vertrok naar Bolsward en ging daar later werken als rector van de Latijnse school. De Fryske Akademy noemt 1805 als het jaar waarin hij daar rector werd. Op 31 juli 1808 hield hij als rector nog een Latijnse redevoering.

Weer predikant in Nijega en Elahuizen

In 1807 werd Kesler opnieuw als kerklid en als beroepbaar predikant toegelaten. Op 6 november 1808 begon hij zijn nieuwe predikantschap in Nijega en Elahuizen. Hij was getrouwd met Jantje Siebes van Eijsinga; in het gezin werden kinderen geboren. Hij bleef in Nijega werken tot zijn overlijden op 17 december 1824.

De beide preken van 13 februari 1793 werden in 1794 in Amsterdam gedrukt. Kesler publiceerde ook een gedicht voor de Amsterdammers bij de omwenteling van 1795. Zijn naam bleef daardoor zowel in kerkelijke archieven als in de gedrukte politieke geschriften van zijn tijd bewaard.

Een redevoering in de krant, 1800

Op 23 januari 1800 kondigde de Bataafsche Leeuwarder Courant een nieuwe gedrukte redevoering van Kesler aan. Hij had die op 19 december 1799 in Bolsward gehouden, na het vertrek van de Engelse en Russische troepen. Volgens de advertentie beschreef de rede de landing, plunderingen, wreedheden en aftocht. De uitgave was bij R.F. Loyinga in Bolsward te koop voor vijf stuivers.

De advertentie bewijst dat Kesler ook buiten zijn kerkelijke werk publiek sprak en teksten liet verspreiden. De precieze inhoud van deze redevoering kan alleen aan de volledige druk worden getoetst; de krant geeft vooral de titel en verkoopgegevens.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.