Harke Melles uit Munnekezijl: tuchthuis en VOC-reis (1759-1776)

In 1759 werkte Harke Melles, volgens een latere beschrijving ongeveer twintig jaar oud, als boerenarbeider in Munnekezijl, een dorp bij de Lauwers dat destijds via het water verbonden was met de zee. Een strafzaak maakte een einde aan zijn werk als boerenknecht. Elf jaar later vertrok hij als matroos met een schip van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC).

Op 19 mei 1759 sprak het Hof van Friesland in Leeuwarden een zwaar vonnis uit. Harke werd beschuldigd van seksuele handelingen met een merrie. De boer Pieter Reidts had hem daarbij onderbroken. Harke kreeg geseling en brandmerking, een langdurige tuchthuisstraf en levenslange verbanning uit Friesland. Een latere onderzoeker noemt tien jaar tuchthuis; in Eekhoffs afschrift staat twintig jaar.

Een arbeider uit Munnekezijl

Munnekezijl was een kleine plaats aan een belangrijke waterverbinding. De Lauwers, de sluizen en de haven verbonden het boerenland met het scheepvaartverkeer. Harke werkte bij een boer, maar van zijn ouders, loon, woning en dagelijkse werkzaamheden zijn nog geen bijzonderheden met zekerheid vastgesteld.

Reinder Postma beschreef de zaak in 2011 als een gebeurtenis op de boerderij waar Harke werkte. Pieter Reidts ontdekte de handeling in de stal en schakelde het gerecht in. Het bewaarde vonnisoverzicht noemt de boer bij naam, maar vertelt niet welke verklaringen Harke zelf voor het Hof heeft afgelegd.

Voor het Hof van Friesland

Het Hof van Friesland behandelde ernstige strafzaken. Gevangenen konden in het Blokhuis in Leeuwarden worden vastgehouden. Het tuchthuis was een straf- en werkhuis: veroordeelden moesten daar onder toezicht verblijven en werken.

Wopke Eekhoff maakte later een verkort afschrift van een reeks criminele vonnissen. Bij Harke noteerde hij:

"d. 19 Mey is Harke Melles van Munneke Zijl wegens het pleegen van vuyle zonde met een merrypaard hoewel de tusschenkomst van de boer Pieter Reidts, niet tot volkomen uitvoere heeft gebragt, gegeeseld, gebrandmerkt, voor 20 jaaren in 't Tugthuis gebannen en voor altoos buitenlands."

Op 19 mei werd Harke Melles uit Munnekezijl veroordeeld wegens seksuele handelingen met een merrie, die door tussenkomst van boer Pieter Reidts niet volledig waren uitgevoerd. Hij werd gegeseld, gebrandmerkt, voor twintig jaar tot het tuchthuis veroordeeld en daarna levenslang verbannen. Dit is de lezing in Eekhoffs afschrift; een andere bron noemt tien jaar.

Geseling was een lijfstraf waarbij de veroordeelde werd geslagen. Bij brandmerking bracht de scherprechter met een heet ijzer een blijvend teken op het lichaam aan. De verbanning betekende dat Harke Friesland niet meer mocht betreden. Op de pagina over de gerechtsplaatsen van Leeuwarden staat de ligging van het Blokhuis en het openbare schavot aangegeven.

Hoe lang zat Harke gevangen?

R.S. Roorda, die een overzicht maakte van strafzaken uit Kollumerland, noemt tien jaar tuchthuis en verwijst bij Harke naar dossier 167, gedateerd 19 mei 1759. Reinder Postma noemt eveneens tien jaar. Tien jaar past bij het feit dat Harke in 1770 al op een VOC-schip voer. Het is niet bekend wanneer hij precies werd vrijgelaten. Het oorspronkelijke volledige vonnis is nodig om vast te stellen waarom Eekhoff twintig jaar noteerde.

Op weg naar de Oost: de Landskroon

Op 20 mei 1770 vertrok het VOC-schip Landskroon onder schipper Andries Lint van Texel naar Batavia. De Landskroon was in 1764 in Amsterdam gebouwd. Het schip was 150 voet lang en kon ruim 270 tot 340 mensen aan boord hebben. Volgens Reinder Postma reisde Harke Melles op dit schip mee. De latere VOC-registratie van Harke bevestigt dat hij eerder met de Landskroon was uitgevaren.

De Landskroon bereikte Kaap de Goede Hoop op 23 september 1770. Bij de Kaap ging Harke van boord. Op 20 oktober zette de Landskroon de reis naar Batavia zonder hem voort. Waarom hij op de Kaap achterbleef, staat niet in de geraadpleegde persoonsregistratie.

Een nieuw schip naar Ceylon

Op 11 januari 1771 vertrok de VOC-Velsen vanuit Texel naar Ceylon. Het schip kwam op 15 april aan de Kaap en vertrok daar op 1 mei. De VOC-registratie vermeldt dat Harke Melles uit "Muntje siel" bij Kaap de Goede Hoop op de Velsen overstapte. De daarin genoemde indiensttredingsdatum van 11 januari is de vertrekdatum van de Velsen uit Nederland en kan dus niet de datum zijn waarop hij aan de Kaap aan boord kwam.

Op 26 juni 1771 bereikte de Velsen Ceylon, het huidige Sri Lanka. Harke staat in de VOC-administratie als matroos geregistreerd. Matrozen hielpen met zeilen hijsen en strijken, sturen, laden en lossen en het schoonhouden en onderhouden van het schip. Het Nationaal Archief vermeldt inventarisnummer 6546, folio 372, voor zijn registratie.

Zijn laatste jaren op Ceylon

Reinder Postma vermeldt dat Harke op 16 januari 1776 op Ceylon overleed. Een oorspronkelijke inschrijving van die overlijdensdatum is nog niet onafhankelijk gecontroleerd. De online persoonsregistratie van het Nationaal Archief eindigt op 26 juni 1771 met een administratieve vermelding over de overstap aan de Kaap; die datum betekent niet dat Harke toen overleed.

Harkes verdere werk op Ceylon, eventuele ziekte en begraafplaats zijn nog niet bekend. Zijn geregistreerde reis liep van de Landskroon via de Kaap naar de Velsen en eindigde in juni 1771 op Ceylon, waar hij volgens Postma op 16 januari 1776 overleed.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.