Misdaad en straf in Friesland (1750 - 1800)
In de tweede helft van de achttiende eeuw sprak het Hof van Friesland in Leeuwarden straffen uit voor oproer, diefstal, meineed, moord, vervalsing en allerlei andere vergrijpen. De straffen liepen uiteen van boetes, verbanning en opsluiting in het Tuchthuis tot geseling, brandmerking en doodstraf.
Een opvallend geval is dat van Cornelis van der Burg, burgemeester van Bolsward. Hij werd in 1789 op het schavot gebracht en met het zwaard over het hoofd gestraft: een openbare, vernederende straf die zijn twintigjarige verbanning aankondigde.
Onderstaand overzicht brengt de vonnissen uit deze periode chronologisch bijeen. Waar mogelijk is naar afzonderlijke verhalen of plaatsgeschiedenissen gelinkt. Bij gebeurtenissen in Leeuwarden helpt ook de pagina over de Brol, het Hofschavot en de gerechtsplaatsen.
- 1750, 11 juli: Net als in 1745 zijn vier vonnissen in het Engels uitgesproken. Sierk Nieuwenhuis sprak ze uit in de zaal van het Blokhuis.
- 1754, 11 december: Na het afbranden van het Tuchthuis in de nacht van 11 op 12 november 1754, heeft het Hof op expliciete autorisatie van de Heeren Staten alle gevangenen die daar niet langer konden blijven, voor de resterende tijd buiten Friesland verbannen. Elk van hen kreeg een kopie van hun vonnis.
De tuchthuisbrand van 1754: zes slachtoffers, de overlevenden en de herbouw. - 1755, 25 oktober: Meindert Jans uit Augustinusga werd wegens overspel en het vertrek met Sara Boelens gegeseld en drie jaar uit Friesland verbannen. Na bedreigingen in het huis van Oeds Sijbes en een herberg te Surhuisterveen volgde op 13 december opnieuw een vonnis wegens overtreding van de verbanning en geweld. De gebeurtenissen rond Meindert Jans en Sara Boelens (1755-1765).
- 1755, 29 november: Jan de Soete, een weverknecht werkzaam bij Burgemeester Tadema in Dokkum, is wegens diefstal van wat op de weefgetouwen zat gegeseld, gebrandmerkt en voor 5 jaar verbannen. Jan de Soete uit Zwolle en het gestolen weefgoed (1755)
- 1756, 29 juni: Tjepke Rintjes van Franeker is wegens overtreding van zijn verbanning als eerste naar het nieuwe tuchthuis verwezen. Dit gebeurde overeenkomstig de kennisgeving en resolutie van de Staten van 24 juni 1756, die in het criminele sententieboek is opgenomen.
- 1758, 15 december: Dooitse Johannes Bierma, meesterloodgieter uit Leeuwarden, had bij het repareren van stadsgebouwen in Harlingen in meer dan één opzicht zijn plicht geschonden. Hij mocht drie jaar zijn ambacht niet als meesterloodgieter uitoefenen. Hij moest zich voortaan van dergelijke handelingen onthouden, op straffe van een door het Hof te bepalen straf.
- 1759, 19 mei: Harke Melles uit Munnekezijl is volgens de strafregisters veroordeeld tot geseling, brandmerking en levenslange verbanning wegens seksuele handelingen met een merrie, die boer Pieter Reidts onderbrak. R.S. Roorda noemt tien jaar tuchthuis, Eekhoffs afschrift twintig jaar. In 1770 vertrok Harke met de VOC naar de Oost. Harkes straf en zijn VOC-reis (1759-1776)
- 1760, 4 oktober: Dezelfde bepaling is opgenomen voor een knecht en een meid.
- 1764, 30 juni: Dezelfde bepaling is opgenomen voor een meid.
- 1764, 13 juli: Dirkjen Geerts en haar zoon Andries Rintzes zijn van deze vervolging wegens bloedschande ontslagen. Toch moesten zij zich voortaan onthouden van ongeoorloofde omgang en samen in één bed slapen.
- 1765, 11 juli: Jacob van den Berg van Franeker is wegens diverse brutaliteiten voor 3 jaar naar het Blokhuis gestuurd op eigen kosten, vervolgens voor 7 jaar buitenlands verbannen met de opdracht binnen twee maanden borg te stellen, anders naar het Tuchthuis.
- 1765, 13 juli: Meindert Jans, inmiddels genoemd als afkomstig uit Surhuisterveen, kreeg na nieuwe bedreigingen en vernielingen een strenge geseling en drie jaar tuchthuis. Meindert Jans, de herberg, de graanoogst en zijn laatste vonnis.
- 1769, 30 januari: Oeds Sijbes, ongeveer 56 jaar oud, en zijn zoon Wobbe uit Surhuisterveen kregen ieder drie jaar tuchthuis. Oeds stond in 1749 als arbeider vermeld in een belastingregister, met vier volwassenen en drie kinderen in zijn huishouden. Op 21 januari 1766 raakten vader en zonen betrokken bij een vechtpartij op de bevroren Nieuwe Vaart. Een menigte volgde de vechtenden en bedreigde later de woningen van de familie. De zaak ging ook over de verkoop van keien uit andermans grond en een conflict over de erfgrens met Aafke Pama. Het verhaal van Oeds Sijbes, zijn familie en de Nieuwe Vaart (1755-1769).
- 1769, tussen 27 en 28 mei: Twee gevangenen, Hendrik Bosch vader en zoon, zijn ontsnapt uit het Blokhuis.
- 1770, 10 februari: Marijke Meyers uit Leeuwarden, 22 jaar oud, en Antje Gerrits uit Midlum zaten wegens verdenking van diefstal op het Blokhuis gevangen. Tijdens hun detentie hadden zij daar een volledige brand gesticht. Zij zijn met een strop om de hals met vier roeden gegeseld, gebrandmerkt, voor tien jaar in het tuchthuis opgesloten en vervolgens levenslang verbannen, op straffe van dezelfde straf. De ontsnappingspogingen en de brand in het Blokhuis (1769-1770).
- 1770, 24 februari: Twee Joden, veroordeeld voor diefstal, zijn gegeseld en voor 5 jaar gevangengezet, met toestemming om op zaterdag en andere Joodse rustdagen niet te werken, mits zij die arbeid op andere werkdagen inhalen.
- 1770, 22 mei: Tiberius de Baar, predikant in Witmarsum, had voor de rechter valse eden afgelegd. Hij is meineedig en eerloos verklaard en ten zeerste schuldig bevonden aan zeer ernstige gerechtelijke laster. Hij moest op de rechtszitting van het Hof openlijk op zijn knieën God, met passend eerbetoon de Justitie, en zijn beledigde naasten vergiffenis vragen voor zijn ernstige misdaden. Daarna is hij voor zes jaar naar buiten het land verbannen.
Tiberius de Baar: het vonnis, zijn publieke schuldbelijdenis en zijn afzetting (1770).
- 1771, 23 februari: Gooike Aukes van Oude Bildzijl is wegens het vermoorden en verbergen van haar eerstgeboren kind gegeseld, gebrandmerkt en voor 7 jaar in het Tuchthuis opgesloten. Gooike Aukes en Jan Everts: de zaak uit 1771
- 1774, 25 oktober: Hendrik Muiselaar van Leeuwarden is wegens poging tot zelfmoord voor twee jaar in het Tuchthuis opgesloten. De schoolmeester, zijn redding en het vonnis in 1774.
- 1775, 18 maart: Pals Palses van Deinum is wegens het plegen van "onnatuurlijke vuiligheden" gegeseld, gebrandmerkt en voor zeven jaar in het Tuchthuis opgesloten, en daarna nog eens 10 jaar buitenlands, met de opdracht om alleen en afgezonderd te slapen gedurende zijn detentie.
- 1780/1789, datum onzeker: Baukje Willems uit Groningerland, beschuldigd van diefstal bij burgemeester Faber en zijn vrouw in Leeuwarden, wordt ontslagen van de aanklacht. De proceskosten worden gecompenseerd. Daaruit is geen eenduidige vonnisdatum vast te stellen.
- 1781, 23 mei: Jan Jochums, voormalig schoolmeester in Veenwouden in 1764 en 1765, die geld had gestolen uit een lade in de kerk, is voor 4 jaar buiten Friesland verbannen.
Jan Jochums: de schoolmeester, de getuigen en het gestolen armengeld (1781)
- 1783, 3 september: Hans Paul Christoffel van Echten uit Leeuwarden, eerder onderwijzer en marktkoopman in textiel, werd wegens een volgens het Hof beledigend verzoekschrift aan de Staten voor twee jaar naar het tuchthuis verwezen. Hij overleed op 20 november 1783. Zijn levensloop, gedichten, strafzaak en het latere familieconflict.
- 1789, 16 mei: Cornelis van der Burg is wegens zijn oproerig gedrag in 1787 met het zwaard over het hoofd gestraft en voor 20 jaar buiten Friesland verbannen. Lees het verhaal
- 1789, 18 juni: Sjoerd Jacobs Mook van Dokkum is wegens diefstal van een stuk kant voor acht dagen op water en brood gezet en vervolgens voor een jaar buiten het kwartier van Oostergo verbannen.
- 1791, 6 mei: Het Hof had Antje Bacherach nader in de raadkamer gehoord. Omdat er daardoor op dat moment onvoldoende bewijs was om Sytske Wybes langer gevangen te houden, besloot het haar vrij te laten. Sytske en de cipier van het voormalige Blokhuis moesten een afschrift van dit besluit ontvangen om het naar behoren uit te voeren.
- 1792, 15 september: Willem Koord, predikant in Workum, had twaalf landsobligaties van de diaconie van Workum verpand en verkocht. Samen vertegenwoordigden die een oorspronkelijk kapitaal van twaalfduizend guldens. Hij is gegeseld en voor drie jaar naar het tuchthuis gestuurd.
Willem Koers (Koord in het strafafschrift), zijn loterijschulden en de Workumer diaconie (1792)
De Workumer predikantenlijst noemt hem Willem Koers. Hij werd op 1 oktober 1792 ook door de classis uit zijn ambt gezet.
- 1793, 20 december: Paulus Matthias Kesler, predikant in Dronrijp, werd wegens zijn politieke preken van 13 februari 1793 uit zijn ambt gezet, voor vier jaar uit Friesland verbannen en tot betaling van proceskosten veroordeeld. In 1795 keerde hij terug als predikant. Het proces en zijn verdere leven (1793-1824)
- 1795, 26 juni: Johannes Munniks van Heerenveen verbannen voor drie jaar wegens beledigende en rustverstorende uitdrukkingen in een memorie aan de Commissie van de Nationale Conventie.
De brief van Johannes Munniks aan Etta Palm en zijn verbanning (1795-1796).
- 1796, 11 november: Vonnis van 26 juni 1795 tegen Johannes Munniks door het Hof van Friesland vernietigd en hij wordt ontheven van alle schade aan zijn eer en naam veroorzaakt door dit vonnis (11 november 1796, op bevel van het Hof, S. Faber).
- 1799: Cathelin en La Chapelle gezocht wegens vervalste wisselbrieven
- 1800: aangescherpte opsporing van diefstallen in Friesland
- 1800, 8 februari: Hattum Alberts (28) van Rinsmageest gegeseld, gebrandmerkt en voor 25 jaar naar het Tuchthuis voor gewelddadige diefstal, en voor altijd verbannen op straffe van de galg. Lees het verhaal van de overval
- 1800, 19 juli: Lieuwe Jans, hetzelfde als boven.
- 1800, 20 september: Klaas Alberts, medeplichtige van Hattum Alberts en Lieuwe Jans, is wegens dezelfde gewelddadige diefstal gegeseld en gebrandmerkt. Hij kreeg tien jaar opsluiting en vijfentwintig jaar verbanning, op straffe van de galg.
- 1800, 20 september: Gerrit Alberts (18), verlenging voor twee jaar, vonnis van 31 januari 1801. Lees het verhaal van de ontsnapping
- 1800, 20 september: Pieter Alberts kreeg dezelfde straf als de hiervoor genoemde medeplichtigen. Hij zat al voor drie jaar in het tuchthuis volgens het vonnis van 14 december 1799. Bij vonnis van 31 januari 1801 is de straf met twee jaar verlengd.
1801: gezochte ontsnapte gevangenen
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Leeuwarden, zetel van het Hof van Friesland
De huidige omgeving op de kaart.
De Brol en het Blokhuis in Leeuwarden
Uitsnede van de kaart van Johan Sems (1603), met de Brol en het Blokhuis. De plaats waar een straf werd uitgevoerd verschilde per vonnis; de kaart wijst niet voor alle zaken dezelfde terechtstellingsplaats aan.
De Brol, het Hofschavot en de overige gerechtsplaatsen in Leeuwarden.
Krantenbericht over het vonnis tegen Cornelis van der Burg, 16 mei 1789. Klik voor vergroting.
Gerechtsdienaren begeleiden een arrestant, rond 1780.
De Kanselarij in Leeuwarden, waar het Hof zetelde.
Uitgelicht
Cornelis van der Burg op het schavot (1789).
De Brol, het Hofschavot en de gerechtsplaatsen in Leeuwarden.
Bronnen
- Wopke Eekhoff - Chronologische lijst van de merkwaardigste criminele sententiën van het Hof van Friesland (1516-1800)
- Historische Vereniging Noordoost-Friesland - Noordoost-Friezen in de criminele sententies (1700-1811)
- R.S. Roarda - Achttsjinde-ieuske kriminaliteit yn de Wâlden
- Han Hietkamp - Kerfstokjes van onze voorouders