Marijke Meyers en Antje Gerrits: brand in het Blokhuis (1769-1770)

In de nacht van 26 op 27 december 1769 brak brand uit in het Leeuwarder Blokhuis. Twee vrouwen die daar in afwachting van hun proces gevangen zaten, waren bij de brand betrokken: Marijke Meyers uit Leeuwarden en Antje Gerrits uit Midlum. Zij hadden al op verschillende manieren geprobeerd uit het vrouwenkwartier te ontsnappen. Op 10 februari 1770 sprak het Hof van Friesland hun vonnissen uit.

De korte aantekening van het Hof is overgeleverd in een later afschrift van Wopke Eekhoff. Een veel uitvoeriger historisch verhaal, gepubliceerd door Museum Blokhuispoort en toegeschreven aan de Leeuwarder Courant, beschrijft de afzonderlijke ontsnappingspogingen. Die bijzonderheden zijn hieronder opgenomen als inhoud van dat latere verslag, niet als rechtstreeks gecontroleerde getuigenverklaringen.

Twee vrouwen in het vrouwenkwartier

Marijke was volgens het vonnis 22 jaar oud en kwam uit Leeuwarden. Antje kwam uit Midlum; haar leeftijd wordt in de korte vonnisaantekening niet vermeld. Beiden waren van diefstal beschuldigd en zaten in het Blokhuis vast. Het vonnis noemt hun verblijf als detentie. Dat is iets anders dan een al uitgezeten straf voor diefstal.

Volgens het later gepubliceerde verhaal had Marijke al meer dan tien maanden in het vrouwenkwartier gezeten. Het noemt de vrouwen celgenoten. Niet bekend is wanneer Antje precies werd opgesloten, waarvan zij ieder afzonderlijk werden verdacht of welke voorwerpen bij de veronderstelde diefstal waren betrokken.

Hun leven vóór de gevangenschap

Marijke was bij het vonnis in februari 1770 22 jaar oud. Haar geboorte moet dus omstreeks 1747 of 1748 hebben gelegen, afhankelijk van haar verjaardag. Het Hof noemde haar als afkomstig uit Leeuwarden. Dat betekent niet automatisch dat zij daar ook geboren was. De bewaarde aantekening zegt niets over haar woonadres, beroep, burgerlijke staat, eventuele kinderen of eerdere strafzaken.

Van Antje weten we uit dezelfde aantekening alleen dat zij uit Midlum kwam en van diefstal werd beschuldigd. Haar leeftijd, geboortedatum, ouders, werk en eventuele echtgenoot worden niet vermeld. Het museumverhaal zegt dat beide vrouwen hadden gestolen; Eekhoffs kortere, oudere afschrift zegt nauwkeuriger dat zij van diefstal waren beschuldigd. Zonder hun afzonderlijke processen kunnen de twee diefstallen niet als bewezen misdrijven worden beschreven.

Marijkes moeder verschijnt in het verhaal als iemand die haar gevangengenomen dochter probeerde te helpen. Dat is het enige directe gegeven over het gezin dat in de geraadpleegde beschrijvingen voorkomt. Of Marijke nog een vader, broers of zussen had en of Antje familie in Midlum bezocht of schreef, is niet vastgesteld.

Eerst de vloer onder hun slaapplaats

Het museumverhaal beschrijft hoe de vrouwen een plank uit hun slaapplaats verwijderden. Daarna probeerden zij een opening in de houten vloer te branden. Ze gebruikten daarbij een gloeiend kooltje en stro. Onder de vloer liep echter een zware steunbalk die niet voldoende vlam vatte. Door die balk ontstond geen doorgang.

Daarna kregen zij een vijl in handen. Daarmee wilden ze het ijzer van de tralies doorwerken. Volgens hetzelfde relaas lukte ook dat niet. Hoe de vijl in hun cel kwam en wie hem aan de vrouwen gaf, wordt niet verklaard.

Een briefje aan Marijkes moeder

Marijke stuurde volgens het museumverhaal een briefje naar haar moeder. De moeder kwam met een hamer en een breekijzer naar de binnenplaats van het Blokhuis. Ze had het gereedschap in een doek gewikkeld en probeerde het door het traliewerk bij de vrouwen te krijgen. Het gooien mislukte. De naam van de moeder en de tekst van Marijkes briefje zijn niet gepubliceerd.

Het briefje en het bezoek van de moeder zijn alleen bekend uit de latere beschrijving. Het is niet bekend wie het briefje uit de cel bracht, hoe Marijkes moeder toegang tot de binnenplaats kreeg, of zij het gereedschap zelf meenam of voor iemand anders kreeg, en wat er met de hamer en het breekijzer gebeurde nadat het gooien mislukte. In de nu geraadpleegde bronnen staat evenmin dat de moeder hiervoor werd aangehouden, verhoord of gestraft. Een naam of verdere levensloop voor haar invullen zou daarom giswerk zijn.

Vervolgens vroeg Marijke aan de knecht van de cipier of ze van de zolder boven hun cel een onderdeel van een spinnewiel mocht halen. Zo kwam ze volgens het verhaal te weten dat op die zolder turf werd opgeslagen. Turf was brandstof die in huizen en instellingen werd gebruikt. De aanwezigheid van deze voorraad werd belangrijk bij hun volgende poging.

Het kozijn en de turfzolder

De vrouwen werkten volgens het latere relaas verscheidene nachten aan een opening in een raamkozijn. Ze gebruikten vuur om het hout weg te branden. Door de opening kon iemand bij de dakgoot en de zolder komen. Het verslag zegt niet hoeveel nachten dit duurde, welke middelen de vrouwen ervoor hadden of hoe zij het werk voor de bewakers verborgen.

Nadat een opening in het kozijn was gebrand, werd een ijzeren tralie verwijderd. Daarmee ontstond ruimte om via de dakgoot bij de turfzolder te komen.

In de nacht van 26 op 27 december 1769, omstreeks elf uur in de avond, kroop Marijke met een pannetje met vuur door de opening. Zij ging langs de loden dakgoot, nam drie dakpannen weg en bereikte zo de turfzolder. Daar bracht ze het vuur bij de opgeslagen turf. Volgens de latere beschrijving vatte de turf vlam en sloegen de vlammen uit het dak.

Marijke probeerde daarna terug te komen. In het gebouw klonk brandalarm. Andere gevangenen riepen en klopten omdat zij hun cellen wilden verlaten. Het relaas vertelt dat Marijke opnieuw in de dakgoot kwam en naar beneden wilde springen. Mensen die de brand bestreden zagen haar daar staan. Ook Antjes betrokkenheid werd volgens het verhaal ontdekt.

De brand werd volgens beide latere beschrijvingen op tijd geblust, voordat het vuur de andere gebouwen bereikte. Het museumverhaal vermeldt geen doden en spreekt van beperkte schade. Een inventaris van de daadwerkelijke brandschade of een eigentijds verslag van de blussers heb ik niet gevonden.

Wat gebeurde er met de andere gevangenen?

Volgens het verhaal begonnen andere mensen in het Blokhuis tijdens de brand luid te roepen en tegen hun celdeuren te kloppen. Ze wilden uit het brandende gebouw worden gelaten. Het relaas vertelt niet dat de deuren op grote schaal werden geopend. Ook wordt geen naam genoemd van een gevangene die dankzij deze brand ontkwam. Marijke en Antje ontsnapten zelf evenmin. Of tijdelijk mensen uit een cel zijn gehaald voor de bluswerkzaamheden, is niet vastgesteld.

In hetzelfde jaar hadden anderen wél weten te ontsnappen: in de nacht van 27 op 28 mei 1769 braken Hendrik Bosch en zijn zoon uit het oude Blokhuis. Die gebeurtenis staat afzonderlijk in Eekhoffs overzicht. Hun vlucht vond zeven maanden vóór de brand van Marijke en Antje plaats en was er dus geen gevolg van.

De andere brand was in 1754

De veel grotere brand van 11 op 12 november 1754 trof het Landschaps Tucht- en Werkhuis naast het Blokhuis. Daar kwamen vijf mannen en een vrouw om. Verscheidene opgesloten mensen wisten tijdens die brand het gebouw te verlaten; anderen keerden terug of werden in het Blokhuis ondergebracht. In het bewaard gebleven overzicht staan bijvoorbeeld Jacob Engberts uit Twijzel als teruggekeerd en Andries Andriessen uit Koudum als ontvlucht vermeld. Dat was geen algemene kwijtschelding van straffen: het zijn registraties van wat er na de brand met afzonderlijke gevangenen gebeurde.

De tuchthuisbrand van 1754: namen van de zes doden en het lot van de gevangenen

Na de verwoesting van 1754 was het tuchthuis in 1755 en 1756 herbouwd en op 24 juli 1756 weer in gebruik genomen. De brandstichting van december 1769 vond in het vrouwenkwartier van het oude Blokhuis plaats, niet tijdens de grote tuchthuisbrand van 1754. Het vuur van 1769 werd tijdig gestopt en bereikte de andere gebouwen niet.

10 februari 1770: het vonnis

Het Hof van Friesland besliste op 10 februari 1770 over beide vrouwen. Het afschrift van Wopke Eekhoff vermeldt hun woonplaatsen, Marijkes leeftijd, de oorspronkelijke beschuldiging van diefstal en de brand tijdens hun gevangenschap. De straf werd in die aantekening als één gezamenlijk geheel beschreven:

Een roede was een tak of bundel takken waarmee de beul kon slaan. Vier roeden betekent niet dat er slechts vier slagen zijn gegeven. De strop om de hals maakte deel uit van de voorgeschreven lijfstraf. Het vonnis was geen veroordeling tot de dood door ophanging.

De tien jaar tuchthuis moest vóór de levenslange verbanning worden uitgezeten. Het Blokhuis was de plaats waar de vrouwen in voorarrest zaten; het tuchthuis was de instelling waar de opgelegde gevangenisstraf moest worden ondergaan. In de archiefindex zijn twee afzonderlijke vonnissen opgenomen, onder nummers 3216 (Marijke Meyers) en 3217 (Antje Gerrits).

Na het vonnis: tuchthuis en verbanning

Een later historisch artikel vermeldt dat de vrouwen na hun veroordeling naar het tuchthuis werden overgebracht. De afzonderlijke inschrijvingen van Marijke en Antje in de tuchthuisadministratie zijn nog niet gecontroleerd. Daardoor weten we niet op welke dag zij daar aankwamen, of zij in dezelfde afdeling bleven, of zij ziek werden, en of een van hen eerder werd ontslagen of overgeplaatst.

Het tuchthuis kende een eigen bestuur en regels voor werk en toezicht. Het reglement van 1660 schreef voor dat de voogden op het gedrag van de tuchtmeester en de gevangenen moesten toezien, het werk moesten organiseren en maandelijks rekening moesten vragen van de opbrengst van de arbeid. In de verzamelde benoemingen staan Pieter de Vries als binnenvoogd vanaf 30 september 1769 en Hiltje Sakes, weduwe van Bastiaan Jacobs, als opzichteres vanaf 17 oktober 1767. Dit zijn functionarissen van het tuchthuis, niet de met naam bekende bewakers uit het ontsnappingsverhaal in het Blokhuis. Of Marijke of Antje persoonlijk met hen te maken kregen, kan uit die benoemingen niet worden afgeleid.

Als zij de tien jaar volledig hebben uitgezeten, zou een mogelijk einde van die straf omstreeks 1780 liggen. Dat is uitsluitend een rekensom vanaf het vonnis van 10 februari 1770, geen gevonden ontslagdatum. Voor hun leven daarna - woonplaats, beroep, huwelijk, kinderen, overlijden en naleving van de levenslange verbanning - zijn geen betrouwbaar aan deze twee vrouwen te koppelen documenten gevonden.

Wat de bronnen niet gelijk beschrijven

In Eekhoffs korte afschrift staan de geseling, het brandmerken en de verdere straffen bij beide namen gezamenlijk. Een later historisch artikel over het Leeuwarder tuchthuis noemt de geseling en het brandmerken vooral bij Marijke. Zonder de volledige oorspronkelijke vonnissen kan dat verschil niet worden opgelost. De plaats en de exacte dag waarop eventuele openbare lijfstraffen werden uitgevoerd, zijn evenmin vastgesteld.

Er zijn geen afzonderlijke uitspraken van Marijke of Antje uit hun verhoor gevonden. Ook het briefje aan Marijkes moeder is niet als oorspronkelijke tekst beschikbaar. De naam van de cipiersknecht, de naam van de moeder en het leven van de vrouwen na hun veroordeling blijven onbekend.

Wilt u reageren?

Heeft u een aanvulling op de brand van december 1769, de familie van Marijke of Antje of de oorspronkelijke processtukken? Stuur uw reactie aan Toen en Toen.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.