Hendrik Muiselaar: een schoolmeester voor het Hof (1774)

Op 25 oktober 1774 veroordeelde het Hof van Friesland de Leeuwarder schoolmeester Hendrik Muiselaar tot twee jaar verblijf in het tuchthuis. Hij had een poging gedaan zich van het leven te beroven. Zijn vrouw en militairen uit de omgeving hadden hem gered. In de achttiende eeuw kon iemand vervolgens juist voor die poging worden bestraft.

Over de gebeurtenis in zijn school in de Kleine Kerkstraat zijn concrete bijzonderheden bewaard in een later gepubliceerd verhaal, dat teruggaat op historische gegevens. Daarnaast vermeldt een afschrift van de criminele vonnissen de straf en de datum.

De school in de Kleine Kerkstraat

Het latere verslag situeert Muiselaars school aan de Kleine Kerkstraat. De schoolmeester woonde bij zijn leslokaal. De kinderen kregen er schrijfonderwijs; het verslag noemt uitdrukkelijk een schrijfopdracht op de bewuste middag. Het vertelt niet hoeveel leerlingen die dag aanwezig waren of hoe oud zij waren.

Muiselaar was volgens dezelfde beschrijving 36 jaar. De kerkenraad had op 6 juli 1774 zijn gedrag vanwege drankgebruik veroordeeld en hem tot verandering gemaand. Een rechtstreeks afschrift van die kerkelijke beslissing is bij dit onderzoek niet gevonden. Over zijn beweegredenen voor de poging mag daarom niets met zekerheid worden ingevuld.

Een mogelijke schooladvertentie van Hendrik Muiselaar uit 1771

Een overzicht van de schoolmeesters van Leeuwarden, samengesteld op basis van archiefonderzoek, noemt in januari 1771 een H. Moeselaar. Deze schoolmeester woonde toen op de Keizersgracht. Hij kondigde aan opnieuw les te gaan geven bij de Duco Martenapijp, in het Schoolmeesterssteegje. Zijn vrouw zou er een afzonderlijk klein kinderschooltje houden.

In Leeuwarden woonde ook een andere Hendrik Moeselaar, geboren in 1749 en overleden in 1827. Hij was volgens onderzoek naar de Leeuwarder patentregisters kousenwever en later drukker en aanspreker. In 1771 was hij ongeveer 21 of 22 jaar. Dat is op zichzelf geen bewijs tegen een loopbaan als onderwijzer, maar er is geen bron gevonden die deze man als schoolmeester noemt.

De veroordeelde schoolmeester Hendrik Muiselaar was volgens het latere verslag 36 jaar in 1774, dus ongeveer 32 of 33 jaar toen de advertentie verscheen. De adverteerder had eerder al schoolgehouden en was getrouwd. Dat past beter bij de bekende gegevens over Muiselaar dan bij die over de jongere naamgenoot. Toch is zijn identiteit niet vastgesteld: de advertentie noemt alleen H. Moeselaar en er is nog geen rechtstreeks verband gevonden tussen de school bij de Duco Martenapijp in 1771 en Muiselaars school in de Kleine Kerkstraat in 1774. Het afzonderlijke kinderschooltje van zijn vrouw is daarom een mogelijke aanvulling op Muiselaars levensverhaal, geen bewezen gegeven.

24 oktober: zijn vrouw roept om hulp

Volgens het latere relaas speelde de gebeurtenis zich op 24 oktober 1774 af. Muiselaar liet zijn leerlingen schrijven en ging naar de bedstede achter het gordijn. Zijn vrouw trof hem daar aan en riep om hulp. Haar geroep was op straat te horen. De naam van deze vrouw wordt in het gepubliceerde verslag niet genoemd. Ook een huwelijksinschrijving of doopvermelding van hun eventuele kinderen heb ik niet kunnen vaststellen.

Sergeant A. Julij, afkomstig uit de nabijgelegen Ruiterwacht, kwam aanlopen. Toen hij vroeg wat er was gebeurd, riep de vrouw volgens de overgeleverde woorden:

Julij liep met enkele militairen het schoolgebouw binnen, langs de aanwezige kinderen. Achter het gordijn zag hij Muiselaar met gebogen knieën en de voeten nog op het bed. Het verslag beschrijft verkleuring van zijn gezicht. De sergeant meende dat zijn lichaam nog warm was en dat redding mogelijk bleef.

Hij riep om een mes, maar dat was niet meteen beschikbaar. Hij tilde de schoolmeester daarom bij het middel omhoog om de druk op zijn hals te verminderen. Daarna riep hij om water en bracht hij water op zijn gezicht. Muiselaar kwam weer bij bewustzijn. De kinderen hadden tijdens de redding gehuild. Hun reactie is in het verhaal met oude woorden weergegeven:

Het verslag geeft deze korte uitspraken tussen aanhalingstekens, maar publiceert niet het volledige oorspronkelijke verhoor. De herkomst en precieze context van iedere getuigenzin zijn daardoor niet afzonderlijk te controleren.

De Ruiterwacht tegenover de school

Het gebouw waar sergeant Julij vandaan kwam had een oudere geschiedenis. Aan de oostzijde van de Kleine Kerkstraat stond een herberg met het uithangteken De Bok. In 1675 kochten de Gedeputeerde Staten van Friesland deze herberg van Jan Alberts Bruinsma voor 2.900 goudgulden. Bij de koop hoorden de woning, de stalling en een erf. Het gebouw werd daarna ingericht als Ruiterwacht, een wachtpost voor militairen te paard. De reddingsactie van 1774 begon dus bij een gebouw dat bijna honderd jaar eerder van herberg in militaire wacht was veranderd.

Deze gegevens zijn opgetekend door N.J. Waringa in de Leeuwarder Courant van 10 oktober 1936, op basis van oudere gegevens over de Leeuwarder huizen en straten. Zij geven de geschiedenis van de Ruiterwacht, maar niet het exacte huisnummer van Muiselaars school.

Van de school naar de gevangenis

Na zijn redding werd Muiselaar aangehouden. Volgens het overgeleverde verhaal kwam hij eerst terecht in het zogeheten hondengat onder het stadhuis. Vervolgens werd hij overgebracht naar het oude Blokhuis. In het verhaal wordt dat gebouw het "gedemolieerde blokhuijs" genoemd.

Hetzelfde verhaal noemt 21 oktober als dag van overbrenging naar het Blokhuis, drie dagen vóór de vermelde poging op 24 oktober. Die volgorde kan niet kloppen. Voor de gebeurtenissen rond de arrestatie is daarom alleen de volgorde, niet die tussendatum, bruikbaar.

Het vonnis van 25 oktober 1774

Een afschrift van de vonnissen van het Hof van Friesland, later door archivaris Wopke Eekhoff samengesteld, bevat een korte maar duidelijke aantekening over de uitspraak op 25 oktober 1774:

Het Hof had dus geen doodslag, mishandeling of vergrijp tegen een ander bewezen verklaard. De poging tot zelfdoding zelf was het feit waarvoor Muiselaar werd gestraft. De korte notitie noemt geen verder bewijsmateriaal, verdediging of bijzondere voorwaarden.

Na zijn vrijlating opnieuw opgesloten

Volgens het latere verhaal kwam Muiselaar na zijn tweejarige straf vrij, maar werd hij vervolgens opnieuw gevangen gezet. De aanleiding wordt aangeduid met de oude woorden "weegens slordige levenswijzen". Het betreffende tweede vonnis en de duur van die opsluiting zijn niet teruggevonden in de gebruikte digitale bronnen.

Hetzelfde verslag vermeldt dat Hendrik Muiselaar op 26 april 1783 in gevangenschap overleed, 44 jaar oud. Die datum is niet afzonderlijk aan een overlijdensinschrijving getoetst.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie met aanvullingen op de school, de getuigenverklaringen of de vonnissen van Muiselaar.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.