Leeuwarden in de 18de eeuw

Leeuwarden bleef in de 18de eeuw de bestuurlijke hoofdstad van Friesland. Tegelijk was het een overzichtelijke marktstad waarin mensen elkaar op straat, bij de Waag, op de markten, langs de grachten en in herbergen ontmoetten. Het hof en de Friese elite gaven de stad aanzien, maar veel inwoners leefden van ambacht, handel, vervoer en dienstverlening.

De Waag en de markten

De Nieuwestad en de omgeving van de Waag vormden een van de drukste delen van de stad. Goederen kwamen per schip binnen en werden vervolgens gewogen, verkocht of verder vervoerd. Op andere plekken waren vlees-, vis- en groentemarkten.

In het proces tegen Jannetje Alberts en Jildu Jans (1718) worden opkoopsters in de Sacramentsstraat en elders in Leeuwarden genoemd. Een deel van de gestolen stoffen werd naar de stad vervoerd en daar verkocht.

Waag rond 1790.

1747: het hof vertrekt

Tot 1747 woonde het Friese stadhouderlijke hof in Leeuwarden. Toen Willem IV stadhouder van alle gewesten werd en naar Den Haag vertrok, verloor Leeuwarden een deel van het dagelijkse hofleven. De stad bleef echter het bestuurlijke centrum van Friesland en veel adellijke families behielden er huizen.

1754: brand in het Tucht- en Werkhuis

In de nacht van 11 op 12 november 1754 brak een grote brand uit in het Landschaps Tucht- en Werkhuis. Wol, hout en andere brandbare materialen zorgden ervoor dat het vuur zich snel verspreidde. Een vrouw en vijf mannen kwamen om. Veel gevangenen wisten te ontsnappen; anderen werden tijdelijk in het Blokhuis ondergebracht.

Twee mannen die wegens het oproer in Koudum waren veroordeeld, Andries Andriessen en Sybrand Saskers, staan op de gevangenenlijst na de brand als ontvlucht.

Het gevaar bleef niet tot de gevangenis beperkt. In de buurt lagen ook turf en buskruit opgeslagen. Soldaten en inwoners probeerden te voorkomen dat de brand naar andere gebouwen oversloeg. Het tuchthuis werd daarna steviger herbouwd en was in 1756 weer beschikbaar.

In april 1738 probeerden negen gevangenen uit het tuchthuis te ontsnappen. Het volledige verhaal van het gevangenenverbond en de gewelddadige uitbraakpoging bevat ook een brief van Berent van Hattum aan Adriaantje van Wassenaar. Zijn brief uit 1738 is in de oorspronkelijke ik-vorm hertaald.

Misdaad en straf 1700-1750

Misdaad en straf 1750-1800

Schavot, soldatengalg en buitengalg

Bij het Blokhuis stonden verschillende onderdelen van de strafrechtspleging naast elkaar. Tegen de westgevel lag het openbare schavot van het Hof van Friesland. Voor het complex stond sinds 1639 een eigen galg van het Friese krijgsgericht, in de volksmond de soldatengalg, die hoofdzakelijk voor militairen werd gebruikt.

Buiten de stad lag bovendien de centrale galg- en radplaats bij de Galgefenne aan het Galgediep. Daar konden lichamen na een executie worden tentoongesteld, maar sommige vonnissen uit de 17de en 18de eeuw noemen de buitengalgplaats ook als plaats waar een doodstraf zelf werd uitgevoerd. Op 4 augustus 1796 noteerde Roelof Storm dat zowel de wipgalg bij het Blokhuis als de galg buiten de stad en het overige gerechtsmateriaal werden afgebroken.

Terechtstelling rond 1790.

Reizen naar en uit Leeuwarden

Water bleef belangrijk. Via trekvaarten en beurtschepen reisden mensen en goederen naar andere Friese steden. Langs de Harlingertrekvaart kwam men de stad vanuit het westen binnen. Voor wie te voet of met paard en wagen reisde waren de stadspoorten vaste doorgangen.

Scheepvaart rond 1774.

1791-1795: de oude vesting en het oude bestuur verdwijnen

In 1791 verloor Leeuwarden de status van vestingstad. Enkele jaren later veranderde ook het bestuur ingrijpend. In 1795 bereikte de Bataafse Revolutie Leeuwarden. Dankzij een bewaard dagboek kunnen we deze omwenteling op Toenentoen maand voor maand volgen: niet alleen als politiek verhaal, maar als gebeurtenissen die inwoners op straat zagen en bespraken.

Leeuwarden in dagboeken en verhalen

Voor het einde van de 18de eeuw zijn op Toen en Toen verschillende Leeuwarder dagboekfragmenten en stadsverhalen opgenomen. Daarmee komt de stad heel dichtbij.

Rechtspraak en gebeurtenissen in de 18de eeuw

Eind 1769 probeerden Marijke Meyers en Antje Gerrits brand te stichten in het Leeuwarder Blokhuis.
De Leeuwarder schoolmeester Hendrik Muiselaar werd in de jaren 1771-1774 in verschillende strafzaken genoemd.
De Leeuwarder koopman en dichter Hans Paul Christoffel van Echten werd in 1783 wegens een beledigend verzoekschrift tot een tuchthuisstraf veroordeeld.

Scherprechters in Leeuwarden

In de 18de eeuw voerde Dirk van Gorkum lijfstraffen en doodstraffen uit. Zijn werk werd in 1797 deels overgenomen door Hendrik Gjalts Zandberg, die Jan Binnes en later Salomon Levy onthoofdde.

Leeuwarden in 1748

Grietman Johan Vegelin van Claerbergen legde zijn reis naar Leeuwarden en Akkrum in juni 1748 vast. Op 5 juli woonde hij de onderhandelingen over 72 eisen op het Landshuis bij.

In 1789 reisden Dokkumer inwoners geregeld met de trekschuit naar Leeuwarden. Burgemeester Feddo Jan van Slooten noteerde vertrekuren, bezoeken en de terugreis in zijn dagboek.

Feddo Jan van Slooten noteerde vertrekuren, bezoeken en de terugreis

De Bank van Lening in Leeuwarden: verpande bezittingen en geldnood

Het Hof van Friesland veroordeelde in 1724 Lammert Feijes uit Ureterp wegens diefstal bij een begrafenis in Bakkeveen. Een jaar later kwam zijn naam terug in een onderzoek naar een poging tot uitbraak uit het Leeuwarder tuchthuis.