Lammert Feijes: diefstal tijdens een begrafenis in Bakkeveen (1717-1725)
Op maandag 3 juli 1724 trok een begrafenisstoet vanuit Bakkeveen naar Duurswoude. Onder de aanwezigen waren boer Jan Minnerts, zijn vrouw Antje Gaukes en hun knecht Lammert Feijes uit Ureterp. Lammert verliet de stoet en keerde terug naar de boerderij. Twee vrouwen zagen hem bij de ramen van het huis. Hun verklaringen, de verklaringen van de bewoners en Lammerts eigen verweer kwamen voor het Hof van Friesland terecht.
Lammert, zijn familie en zijn werkgever
Lammert Feijes was afkomstig uit Ureterp. Zijn broer heette Jan Feijes; een oom was Jan Hendriks Bosscha. Op 25 oktober 1717 werd Lammert wegens een reeks diefstallen tot vijf jaar tuchthuis veroordeeld. Eind 1722 kwam hij vrij. Daarna werkte hij als knecht op de boerderij van Jan Minnerts in Bakkeveen.
Jan Minnerts was 62 jaar. Zijn vrouw Antje Gaukes was 60 jaar en doopsgezind. Het echtpaar had Lammert voor het boerenwerk in dienst. Op de boerderij stonden onder meer kalveren en schapen; er was een schapenhok, een kelderraam en een ruimte waarin een kistje met geld werd bewaard. Jan had ook wol verkocht.
3 juli 1724: de begrafenis van een kind
Bij de buren was een dochtertje van Jan Tjables overleden. Het meisje zou in Duurswoude worden begraven. Jan Minnerts en Antje Gaukes verlangden dat ook hun knecht meeging. Dat hoorde bij de burenplicht.
De deelnemers verzamelden zich bij het sterfhuis. De mannen liepen vooraan in de stoet en de vrouwen daarachter. Lammert liep eerst mee, maar keerde bij het huis van Jan Minnerts terug. Fokje Jans zag hem bij de woning.
De verklaring van Fokje Jans
Fokje Jans was ongeveer dertig jaar oud en getrouwd met Jan Girbes uit Bakkeveen. Zij had de begrafenisstoet gevolgd. Bij de boerderij van Jan Minnerts zag zij dat Lammert zich met de ramen bezighield. Ze haalde haar buurvrouw Antje Jans, de vrouw van Foppe Hinkes, uit huis om samen te kijken wat hij deed.
Fokje zag Lammert voor het kelderraam op zijn knieën zitten. Daarna liep hij naar de voorkant van de woning. Hij schoof een raam omhoog en klom naar binnen. Fokje en Antje hielden zich aan de oostkant van de vaart verborgen tussen de rogge. Ze konden de woning vanaf daar zien, terwijl Lammert hen niet zag.
Toen hij binnen was, ging Fokje naar het huis. Zij riep om te vragen of er iemand aanwezig was. Niemand gaf antwoord.
De verklaring van Antje Jans
Antje Jans woonde met haar man Foppe Hinkes in Bakkeveen. Fokje had haar bij de woning geroepen. Antje bevestigde dat zij samen vanuit het roggeveld naar Jan Minnerts' huis keken. Ze bleef op haar plaats toen Fokje naar de boerderij ging.
Vanuit de rogge zag Antje dat Lammert het huis niet door het raam, maar later via de voordeur verliet. In die tijd waren Fokje Jans en Pieter Jans bezig de vrouw van Jan Minnerts bij de begrafenis op te halen.
De plank die Pieter Jans moest ophalen
Pieter Jans was 21 jaar. Hij kwam naar de boerderij omdat er voor de begrafenis een plank nodig was. Toen hij bij het huis aankwam, hoorde hij rumoer. Hij nam de plank mee en besteedde aanvankelijk geen aandacht aan wat hij hoorde.
Toen Pieter met de plank onder zijn arm wegliep, sprak Fokje Jans hem aan. Ze gingen samen bij de boerderij roepen of er iemand binnen was. Ze kregen geen antwoord. Daarna bracht Pieter de plank naar het sterfhuis van Jan Tjables.
Jan Minnerts treft zijn knecht in het schapenhok
Jan Minnerts kwam na de begrafenis thuis. Hij vond Lammert in het schapenhok. Jan vroeg waarom hij niet bij de begrafenis was gebleven en wat hij in het afgesloten huis had gedaan.
Lammert antwoordde dat hij zijn kleren had gezocht. Jan riep daarop zijn vrouw erbij. Antje Gaukes gaf Lammert zijn kleding en twee schellingen reisgeld. Het echtpaar ontsloeg hem als knecht.
Antje Gaukes en het verdwenen geld
Antje Gaukes vertelde hoe zij en haar man bij hun vertrek de ramen en deuren hadden afgesloten. Terwijl zij in het sterfhuis was, kwamen Fokje Jans en Pieter Jans haar waarschuwen. Ze ging naar huis en vond dat een afsluitbare bergruimte was geopend. Ook een klein Hollands kistje was opengebroken. Uit dat kistje ontbraken één caroligulden en negen stuivers.
Het geld was bestemd voor een kind dat steun kreeg van de diaconie in Beetsterzwaag. Antje sprak Lammert aan over zijn verklaring dat hij uitsluitend voor zijn kleren was teruggekomen.
"Neen feint, 't is dy om 't geld te doen, dou suiste 't geseit hebben, ik soude dy dyn cleren wel hebben gegeven".
In modern Nederlands: nee jongen, het ging je om het geld. Je had het moeten zeggen; dan had ik je kleren wel gegeven.
Zijn kleding lag namelijk in een andere kamer, in een kast. Antje verklaarde dat Lammert vervolgens had toegegeven dat hij de afsluitbare bergruimte en het kistje had opengebroken.
Bij een later verhoor in Leeuwarden vertelde Antje Gaukes meer over de plek waar het geld werd bewaard. Eerder hadden daar veertig caroliguldens gelegen. Dat bedrag was niet gestolen: het was intussen gebruikt voor de betaling van belastingen. Haar man had bovendien wol verkocht en Lammert wist dat.
Antje hield vast aan haar opgave van de werkelijk verdwenen som: één caroligulden en negen stuivers. Die had zij bestemd voor het diaconiekind dat zij ondersteunde. De verwijzing naar de eerdere veertig gulden was van belang bij de verdenking dat Lammert op méér geld uit kon zijn geweest; zij bewees niet dat dit bedrag was meegenomen.
Het verweer van Lammert Feijes
Op 14 juli 1724 werd Lammert met de stukken van het onderzoek naar Leeuwarden overgebracht. Het Hof hoorde hem opnieuw. Zijn verklaring week op verschillende punten af van wat Fokje, Antje en het boerenechtpaar hadden verklaard.
Lammert ontkende dat hij heimelijk uit de begrafenisstoet was gegaan. Hij zei dat hij kalveren had weggejaagd van een stuk land van Jan Meijnes. Volgens hem was hij via de voordeur het huis binnengegaan en ook weer door die deur vertrokken.
Hij ontkende een venster te hebben opengebroken, evenals de sloten van de bergruimte en het kistje. Hij zei dat hij alleen zijn eigen kleding uit een oude kast had gehaald. Die kast zou al open hebben gestaan.
Fokje Jans had hem door een opgeschoven raam naar binnen zien gaan. Lammert hield vol dat hij uitsluitend de voordeur had gebruikt. Antje Gaukes verklaarde bovendien dat de bergruimte en het kistje waren opengebroken en dat Lammert dit tegenover haar had toegegeven. Hij ontkende dat bij zijn eigen verhoor. Het Hof achtte de diefstal bewezen. Op 23 september 1724 volgden strenge geseling en drie jaar tuchthuis.
September 1725: rumoer boven de kamer van Trijntje Jans
Een jaar later zat Lammert in het Leeuwarder tuchthuis. Zijn slaapplaats bevond zich in een afdeling die 'Groenland' werd genoemd. In dezelfde ruimte sliepen Jan Dirx, Tjebbe Jans, Haring Harings, Sijbrand Jacobs en Sibbele Elings.
Casparus Cock was de 33-jarige voogd, of bestuurder, van het tuchthuis. Hij woonde met zijn vrouw naast het gebouw. Hun dienstmeisje Trijntje Jans was 22 jaar en sliep in een kleine kamer onder de gaanderij van Groenland.
Vroeg op vrijdag 28 september 1725, tegen half vier, werd Trijntje wakker van lawaai boven haar slaapkamer. Zij liep naar haar venster en schoof de gordijnen voorzichtig opzij. In het maanlicht kon ze zien dat de deur van de woning van Casparus Cock nog gesloten was. De knechten van het tuchthuis hoefden op dat vroege uur nog niet aan het werk te zijn. Zij begreep dat het geluid uit Groenland kwam. Het klonk alsof daar aan iets werd gebroken.
Trijntje ging weer liggen, omdat ze pas om vijf uur hoefde op te staan. Toen ze om vijf uur in de keuken haar werkgeefster ontmoette, vertelde ze van de geluiden. Mevrouw Cock waarschuwde het gevangenispersoneel; haar man was op dat moment buiten de stad. De medewerkers zochten naar een beschadiging, maar vonden niets.
De daaropvolgende nacht hoorde Trijntje opnieuw het geluid van boven. Ditmaal hoorde zij ook praten. Omdat zij sommige gedetineerden kende, dacht ze een stem te herkennen als die van Haring Harings. Zij meende dat iemand zei:
"Je moet dat ook wat schuiner maken".
Zaterdagochtend vertelde Trijntje opnieuw wat zij had gehoord. Casparus Cock kwam omstreeks half negen thuis en kreeg het verhaal van zijn vrouw te horen. Hij onderzocht Groenland zelf. Een zware plank die tegen de muur was aangebracht, bleek voor een deel doorgezaagd. Ook vond hij een stuk ijzer, ongeveer een hand breed, dat gebruikt kon zijn om iets open te breken. Hij riep de zes gevangenen die daar hadden geslapen één voor één bij zich. Geen van hen zei van het doorzagen te weten.
Harmen Hendriks legt uit wat hij had gedaan
Op maandag 1 oktober kwamen buitenvoogden, toezichthouders van buiten het tuchthuis, onderzoek doen. Zij kregen een ondertekend briefje onder ogen waarin Harmen Hendriks de verantwoordelijkheid voor de uitbraakpoging op zich nam. Harmen was negentien jaar. Hij was in het voorjaar wegens sluikerij tot vier jaar tuchthuis veroordeeld.
In hetzelfde Leeuwarder tuchthuis werd in april 1738 opnieuw een grote uitbraakpoging ondernomen. Ditmaal hadden negen mannen vooraf een overeenkomst ondertekend. Eén van hen schreef na afloop een brief over de mislukking en zijn verhoor.
Harmen sliep tijdens het onderzoek niet in Groenland. Hij had ongeveer drie maanden eerder wel in dat gedeelte gelegen. Casparus Cock verklaarde dat hij het vertrek in die tijd had nagekeken en toen geen beschadigde plank had gezien. Harmen vertelde tijdens het verhoor wat hij naar eigen zeggen op een eerdere zondag had gedaan.
Ongeveer drie maanden daarvoor, op een zondagmorgen, gingen de andere gevangenen naar de kerkdienst. Ik had gezegd dat ik ziek was. Daarom ging ik niet mee, maar bleef ik in mijn kooi liggen.
Toen de anderen naar de kerk waren, kwam ik bij de afvoer in onze ruimte. Daar zat een stuk ijzer vast. Ik boog het heen en weer tot ik het los had gekregen. Brant Jacobs, een medegevangene, drong erop aan dat ik met dat ijzer de deur zou proberen open te krijgen. Dat heb ik gedaan, maar de deur ging niet open.
Ik had ook een groot mes uit de keuken. Dat had ik tot een soort zaag gemaakt. Daarmee begon ik aan de zware plank die aan de muur bevestigd was. Ik kreeg die plank niet helemaal doorgezaagd. Het lukte me slechts een gedeelte in te zagen, maar ik heb er wel een stuk van afgebroken.
De andere gevangenen wilden dat ik daarmee ophield. Ze waren bang dat zij eveneens zouden worden gestraft. Ze wilden niet verantwoordelijk worden gehouden voor mijn poging om weg te komen. Daarom verlangden ze van mij een schriftelijke verklaring waarin ik de schuld op me nam.
Ik ging daarmee akkoord. Lammert Teijes kon schrijven. Hij heeft die verklaring voor me opgesteld, waarna ik mijn naam eronder zette.
Ik probeerde uit het tuchthuis te komen omdat ik vond dat ik ten onrechte was veroordeeld.
Harmen wees Lammert dus aan als de schrijver van het briefje, niet als degene die het ijzer had losgemaakt of de plank had ingezaagd. In Harmens gepubliceerde ik-verhaal staat de naam Brant Jacobs. Later in het verslag wordt Sijbrand Jacobs genoemd. Sijbrand ontkende dat hij Harmen tot de uitbraak had aangespoord. Hij verklaarde dat hij uit de 'winckel', waar hij gegeten had, terugkeerde en de eiken plank toen al half doorgezaagd aantrof. De overige ondervraagde gevangenen ontkenden eveneens aan het beschadigen te hebben meegedaan.
Op 13 oktober 1725 veroordeelde het Hof Harmen Hendriks tot strenge geseling en een extra jaar tuchthuis. Lammert Feijes zat toen de drie jaar uit die hem op 23 september 1724 waren opgelegd.
Van verschillende andere gevangenen in Groenland zijn de straffen vermeld:
- Jan Dirx uit De Valom zat vijf jaar gevangen na een geseling.
- Tjebbe Jans zat vijf jaar gevangen na geseling en brandmerking.
- Haring Harings uit Zurich zat zeven jaar gevangen na geseling en brandmerking.
- Sijbrand Jacobs zat drie jaar gevangen wegens sluikerij.
- Sibbele Elings uit Langezwaag zat twee jaar gevangen.
De plaats van het tuchthuis en het Blokhuis is te vinden op de kaart van de rechtspraak in Leeuwarden.
Verhalen uit dezelfde tijd
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.