De grote tuchthuisbrand in Leeuwarden (11-12 november 1754)

Zestien jaar vóór de brand sloten negen gevangenen een verbond om op 8 april 1738 uit het tuchthuis te ontsnappen. Hun plan mislukte. De brief die Berent van Hattum erna aan Adriaantje schreef, is afzonderlijk overgeleverd.

In de nacht van 11 op 12 november 1754 brandde het Landschaps Tucht- en Werkhuis in Leeuwarden vrijwel geheel af. Het stond naast het oude Blokhuis, aan de oostkant van het gevangeniscomplex. Er zaten 47 mannen en vrouwen gevangen. Zes van hen kwamen om het leven. Hun namen en de lotgevallen van veel overlevenden zijn in een gevangenenoverzicht bewaard.

De werkzalen en de eerste vlammen

In het Landschaps Tucht- en Werkhuis werkten gevangenen onder meer met wol en braziliëhout. In de nacht van maandag 11 op dinsdag 12 november 1754 brak rond middernacht brand uit bij de waag, waar gevangenen werkten. Het alarm klonk door Leeuwarden. Mensen kwamen toegesneld en zagen een donkere, gloeiende rookwolk boven het gebouw. De vlammen sloegen uit de ramen en braken door het dak.

Vijf mannen achter de tralies

Vijf mannen zaten opgesloten op een plaats die de helpers niet meer konden bereiken. Achter de tralies riepen zij om hulp. Zij staken hun handen tussen de ijzeren spijlen door, terwijl de rook de ruimte vulde. De toegesnelde mensen zagen hen nog bewegen. Daarna konden de mannen door de rook geen geluid meer voortbrengen. Alle vijf stierven in het vuur.

Ook een vrouwelijke gevangene kwam om. Zij leed aan de vallende ziekte en kon zich niet op dezelfde manier redden als de andere vrouwen, die door ramen naar beneden sprongen. Bij de sprongen liepen gevangenen verwondingen en botbreuken op.

De vlucht en het bluswerk

De overige mannen werden uit hun vertrekken gehaald. Sommigen waren achter zware muren opgesloten, terwijl zij op stro lagen en geen uitweg meer zagen. Mensen van buiten probeerden deuren met balken open te breken. Ook werden openingen in het metselwerk gemaakt. De mannen kwamen tussen het puin en de brandende vertrekken vandaan. Het geschreeuw van gevangenen en helpers was buiten te horen.

De vrouwelijke gevangenen werden naar minder bedreigde vertrekken gebracht. Toen het vuur verder om zich heen greep, zochten zij een uitweg door de ramen. Enkele vrouwen sprongen naar beneden. Andere gevangenen vonden in de verwarring een opening om uit het gebouw weg te komen.

Van verschillende kanten kwamen brandspuiten. Het vuur verspreidde zich intussen door de vleugels, bereikte het dak en sloeg over op het hout en de opgeslagen turf. De vlammen sprongen van gebouw naar gebouw. Bij het water raakten ook twee met turf beladen schuiten in brand. De brandende turf viel in het water. Door de wind waaiden gloeiende vonken en brandende deeltjes over de stad.

De brandweer en andere helpers probeerden vooral het aangrenzende Blokhuis, het stadsturfhuis en het munitiehuis te beschermen. In dat laatste gebouw lag kruit opgeslagen. De wind draaide, maar de brand wist deze gebouwen niet te bereiken.

Op het dak tussen het tuchthuis en het Blokhuis hielp een bewoner van het Vliet bij het blussen. Hij liet zijn kleren telkens natmaken. Bij het munitiehuis brachten drie soldaten vaten kruit naar een veiliger plaats.

Wat er van het gebouw overbleef

Tegen drie uur in de nacht waren de werkzalen en gevangenverblijven veranderd in een brandende puinhoop. De vlammen lieten delen van de dikke muren staan, maar de voorraad, de inboedel en papieren gingen verloren. Het Blokhuis, het stadsturfhuis en het munitiehuis bleven behouden.

Het complex was in 1661 gebouwd. De gevangenis had bij de oplevering 64.500 gulden gekost. Na de brand gaven de Staten van Friesland opdracht zoveel mogelijk bruikbaar materiaal uit het puin veilig te stellen. Landsbouwmeester Henricus Semler moest het terrein laten bewaken en de restanten bekijken.

De zes overleden gevangenen

Het overgeleverde gevangenenregister vermeldt de volgende zes mensen als overleden. De oorspronkelijke veroordelingsdatum, woonplaats en strafduur staan erbij. Het gaat om de straffen die zij al vóór de brand uitzaten.

Overleden bij de brand (6)

• Johannes Jans uit Augustinusga - veroordeeld op 13-10-1753 tot 3 jaar.
• Grietje Borgers uit Leeuwarden - veroordeeld op 13-12-1753 tot 1 jaar.
• Buwe Dirks uit Kimswerd - veroordeeld op 22-12-1753 tot 3 jaar.
• Teunis Jans uit Kollumerzijl - veroordeeld op 26-01-1754 tot 3 jaar.
• Jan Geerts uit Suameer - veroordeeld op 27-04-1754 tot 3 jaar.
• Pieter Levynus uit Leeuwarden - veroordeeld op 04-09-1754 tot 2 jaar.

Volgens het register ontvlucht (12)

Het register gebruikt voor deze mensen het woord "geaufugeert": gevlucht. Hun latere verblijfplaats en eventuele hernieuwde arrestatie zijn daarmee nog niet bekend.

• Andries Andriessen uit Koudum - veroordeeld op 20-09-1749 tot 10 jaar. Het oproer in Koudum (1748-1754)
• Sybrand Saskers uit Koudum - veroordeeld op 18-04-1750 tot 10 jaar.
• Teunis Claesen uit Roodkerk - veroordeeld op 26-02-1752 tot 3 jaar.
• Pieter Nannings uit Stavoren - veroordeeld op 18-03-1752 tot 3 jaar.
• Claas Claases uit Surhuisterveen - veroordeeld op 25-11-1752 tot 3 jaar.
• Claas Claassen uit Marrum - veroordeeld op 14-07-1753 tot 10 jaar.
• Jan Dirks uit Genum - veroordeeld op 08-09-1753 tot 5 jaar.
• Doede Jans uit Stiens - veroordeeld op 11-05-1754 tot 5 jaar.
• Tjalling Jacobs uit Langweer - veroordeeld op 26-01-1754 tot 3 jaar.
• Hendrik Johannes uit Tjummarum - veroordeeld op 13-07-1754 tot 5 jaar.
• Tijs Willems uit Leeuwarden - veroordeeld op 14-09-1754 tot 5 jaar.
• Hijlke Arjens uit Hindelopen - veroordeeld op 01-10-1754 tot 2 jaar.

Na de brand teruggekomen (5)

Bij deze gevangenen noteerde de opsteller "wedergekomen" of "wederomgekomen". Dat betekent dat zij terugkeerden na de brand; het is geen verklaring van hun persoonlijke motieven.

• Jacob Engberts uit Twijzel - veroordeeld op 12-03-1746 tot 10 jaar.
• Pier Beerns uit Harlingen - veroordeeld op 29-06-1748 tot 7 jaar.
• Minne Sybes uit Giekerk - veroordeeld op 30-01-1750 tot 6 jaar.
• Froukjen Halbes uit Hantum - veroordeeld op 29-04-1752 tot 5 jaar.
• Jan Harmens Spijk uit Joure - veroordeeld op 24-06-1752 tot 3 jaar.

Na de brand op het Blokhuis (20)

Voor deze gevangenen vermeldt het overzicht het Blokhuis als verblijfplaats na de verwoesting van het tuchthuis.

• Hiske Clases uit Herbaijum - veroordeeld op 31-01-1750 tot 10 jaar.
• Aafke Sierks uit Hartwerd - veroordeeld op 17-10-1750 tot 5 jaar.
• Geertruid Bleekman uit Wezel - veroordeeld op 05-02-1752 tot 3 jaar.
• Martsen Eelkes uit Makkum - veroordeeld op 11-03-1752 tot 3 jaar.
• Maijke Folkerts uit Kimswerd - veroordeeld op 14-04-1752 tot 6 jaar.
• Sytske Sytses uit Leeuwarden - veroordeeld op 09-09-1752 tot 3 jaar.
• Tettje Clases uit St. Jacobskerk - veroordeeld op 16-09-1752 tot 3 jaar.
• Wijtske Jans uit Suameer - veroordeeld op 17-05-1753 tot 2 jaar.
• Sibbeltje Olpherts uit Deinum - veroordeeld op 18-05-1753 tot 4 jaar.
• Trijntje Hendriks uit Rinsumageest - veroordeeld op 20-10-1753 tot 3 jaar.
• Froukjen Ruurds uit Harlingen - veroordeeld op 10-10-1753 tot 2 jaar.
• Trijn Obbes uit Workum - veroordeeld op 22-11-1753 tot 4 jaar.
• Janke Jans uit Kollum - veroordeeld op 01-02-1754 tot 2 jaar.
• Rinske Ylles uit Kollum - veroordeeld op 01-02-1754 tot 2 jaar.
• Berber Feijts uit Grijpskerk - veroordeeld op 25-05-1754 tot 5 jaar.
• Lysbeth Freerks uit Heeg - veroordeeld op 23-10-1754 tot 1 jaar.
• Hiltje Dirks uit St. Jacobskerk - veroordeeld op 17-10-1754 tot 10 jaar.
• Hendrikjen Lieuwes uit Harlingen - veroordeeld op 11-09-1754 tot 2 jaar.
• Wypkjen Hendriks uit Aengwirden - veroordeeld op 08-10-1754 tot 2 jaar.
• Neeltje Willems uit Leeuwarden - veroordeeld op 08-10-1754 tot 4 jaar.

Volgens het register ontslagen (2)

De twee vermeldingen met "ontslagen" zijn als afzonderlijke administratieve status overgenomen. Het register maakt niet duidelijk of die beslissing vóór of ná het algemene besluit van 11 december is genomen.

• Swaantje Geerts uit Boornbergum - veroordeeld op 17-11-1752 tot 2 jaar.
• Tiet Jans uit Workum - veroordeeld op 22-11-1753 tot 1 jaar.

11 december 1754: geen tuchthuis meer

De mensen die de brand overleefden, konden niet allemaal naar hun oude cel terug. Een deel kwam in het naastgelegen Blokhuis terecht. Voor de herbouw is ook het niet meer bewoonde Camminghaburg ten oosten van Leeuwarden als tijdelijk onderkomen genoemd; de beschikbare bronnen maken niet voor iedere gevangene duidelijk waar die precies verbleef.

Op 5 december 1754 besloten de Staten de gevangenis zo snel mogelijk te herbouwen. Het Hof van Friesland nam vervolgens op 11 december een uitzonderlijk besluit. Gevangenen die wegens de brand niet langer in het tuchthuis konden blijven, kregen voor hun resterende straftijd verbanning buiten Friesland opgelegd. Ieder ontving een kopie van het nieuwe vonnis. Dat was geen algehele kwijtschelding van de straf.

Een veiliger tuchthuis ontwerpen

Bij de herbouw werden de oude bouwtekeningen opnieuw bekeken. Op 10 december presenteerde Semler twaalf aandachtspunten tegen brand en ontsnapping. In zijn voorstellen stonden gemetselde gewelven boven de ruimten voor gevangenen, ijzeren tralies direct in het metselwerk en minder houten raam- en deurkozijnen. De opdrachtgever liet ook andere bouwmeesters voorstellen maken.

In december 1754 kregen meestersteenhouwer Beernt Storm, timmerlieden Sjouke Nooteboom en Geert Buijsing uit Leeuwarden en Albert Tjibbes uit Gorredijk opdracht ontwerpen en begrotingen op te stellen. Jetse van Sminia, secretaris van de Staten, verzamelde de documenten. De uiteindelijke architecten Nooteboom en Buijsing ontvingen ieder een contract met een beloning van 500 gulden voor het tekenen, het bestek en het bouwtoezicht.

De tekeningen van de herbouw bleven bewaard bij Tresoar. Het bouwdossier bevat niet alleen plannen voor de nieuwe indeling, maar ook plattegronden van de toestand vóór de brand en uitgewerkte gevels, deuren en tralies. Eva Röell telde in haar onderzoek 34 bewaarde tekeningen uit de bouwcampagne.

23.125 gulden aanbesteed, 40.475 gulden uitgegeven

Het timmer- en metselwerk werd op 16 april 1755 voor 23.125 gulden aanbesteed. Dat bedrag was niet de prijs van de hele herbouw. In het bouwdossier staat een uiteindelijke rekening van 40.475 gulden. Op 24 juli 1756 kon de herbouwde gevangenis weer door het Hof van Friesland worden gebruikt.

Een opschrift op het gebouw vermeldde het bouwjaar 1661, de brand van 12 november 1754 en de herbouw in 1755 en 1756. De uit Engeland afkomstige gevangenishervormer John Howard bezocht het gesticht in 1783 en vond het gebouw in vergelijking met andere Nederlandse gevangenissen degelijk ingericht.

Bij een andere strafzaak werd op 26 december 1769 opnieuw brand gesticht, ditmaal door Marijke Meyers en Antje Gerrits in het vrouwenkwartier van het Blokhuis. Dat betrof een afzonderlijk incident; het tuchthuis brandde toen niet opnieuw volledig af.

Voor de brand van 1754 speelden zich in hetzelfde tuchthuis andere zaken af. In 1725 onderzochten de voogden van het gebouw een poging tot uitbreken. Lammert Feijes uit Ureterp werd genoemd in de verklaringen over die uitbraakpoging.

Wilt u reageren?

Kent u een aanvullend bericht over de brand, een van de genoemde gevangenen of de gevangenisbouw? Stuur uw reactie via het reactieformulier.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.