Koudum 1748-1754: belastingoproer, bevrijding en tuchthuisvlucht
In Koudum kwam het begin 1749 tot een oproer na de aanhouding van een man tijdens een belastingzitting in een herberg. Zijn leerlingen en andere inwoners gingen naar de herberg, luidden de klok en bevrijdden hem. Het Hof van Friesland liet daarna soldaten naar Koudum komen. Drie betrokken mannen moesten zich voor het Hof verantwoorden. Twee van hen belandden in het Leeuwarder tuchthuis en ontsnapten vijf jaar later tijdens een brand.
Friesland in opstand tegen de belastingen
In 1748 kwamen inwoners van verschillende Friese plaatsen in verzet tegen de hoge belastingen. Een bijzonder doelwit waren de belastingpachters. Zij inden onder meer heffingen op goederen en levensmiddelen. Bij Bergum begonnen acties tegen belastinghuisjes bij molens. Ook in Leeuwarden, Harlingen en andere plaatsen waren protesten. De onrust richtte zich vervolgens eveneens tegen de macht en het gedrag van bestuurders. In de dorpen rond Sneek trokken boeren in groepen naar andere plaatsen en namen belastingboeken in beslag. In Langweer werden belastingboeken verbrand.
De onvrede hield na 1748 aan. Er kwamen andere manieren om belasting te heffen. De overheid liet gezinnen, bezittingen en inkomsten registreren. In Koudum moest onder meer de vijftigste penning worden betaald. De grietman, die in de streek het bestuur en de rechtspraak leidde, hield daarvoor een zitting in een herberg. Dat was de aanleiding voor het nieuwe oproer.
Johan Vegelin van Claerbergen beschreef in zijn dagverhaal over 2 juni 1748 hoe boeren uit Uitwellingerga, Oppenhuizen en omliggende dorpen per schip op pad gingen. In Sint-Annaparochie leidde de onrust ook tot een conflict rond dokter De Pool. Nog in 1749 trokken inwoners van Ternaard en Wierum naar Holwerd, nadat in Ternaard de kerkklok was geluid.
Een man gooit munten op de vloer
Tijdens de belastingzitting in Koudum kwam een man de herberg binnen met zijn hoed op en een kort pijpje in zijn mond. Hij maakte zoveel woorden dat men hem tot de orde riep. Hij gooide enkele koperen munten op de vloer, maar betuigde later spijt en vroeg zijn verontschuldigingen aan.
In de achterkamer vertelde de man die de munten had gegooid wat hem tijdens de belastingzitting was overkomen. Een tweede man, die in het gezelschap zat, reageerde op het betalen van belastingen met de woorden:
"de Heeren benne allemael schelmen."
De aanwezige executeur vroeg aan deze tweede man of hij besefte wat hij zei. Hij antwoordde bevestigend. De executeur kondigde aan de woorden te melden. Verschillende getuigen bevestigden tegenover de grietman wat er was gezegd. Daarop liet de grietman de tweede man aanhouden: de man die de bestuurders "schelmen" had genoemd, niet de man die eerder munten op de vloer had gegooid.
De gevangene zat in de herberg
De aangehouden man was een stuurmansgezel die kinderen en jongeren onderwees in de stuurmanskunst. De gerechtsdienaren hielden hem vast in een kamer van de herberg. Toen zijn leerlingen hoorden dat hun leermeester vastzat, begonnen zij mensen bijeen te brengen.
De groep groeide. De kerkklok werd zonder toestemming geluid. Mensen die thuisbleven werden bedreigd. De leerlingen en hun medestanders probeerden de man eerst met dreigementen vrij te krijgen. De gerechtsdienaren hielden hen tegen. Daarop gingen zij naar de grietman om zijn vrijlating te eisen. De grietman zei dat hij de man niet op eigen gezag kon laten gaan.
Vier inwoners proberen geweld te voorkomen
Vier inwoners gingen opnieuw met de grietman praten. Zij wilden voorkomen dat het tot geweld kwam. Ze vroegen of de stukken eerst naar het Hof van Friesland in Leeuwarden konden worden gestuurd en of men op de beslissing van het Hof kon wachten. De grietman stemde daarmee in.
Maar voordat de vier dit aan de menigte konden vertellen, hadden de aanwezigen de herberg al bestormd. De gerechtsdienaren boden weerstand. De menigte gebruikte stokken en banken om de deur open te krijgen. Vervolgens werd de gevangene bevrijd.
In de latere strafzaak tegen Sybren Saskers werd beschreven dat hij met anderen een groep had aangevoerd waarbij ook inwoners onder dwang uit hun woningen waren gehaald. Het ging dus niet alleen om de leerlingen van de aangehouden man: meer Koudumers werden bij de actie betrokken.
Soldaten uit Stavoren, Workum en Bolsward
Het gerecht rapporteerde de gebeurtenissen aan het Hof van Friesland. Het Hof overlegde over militaire hulp en liet in het geheim bevelen sturen naar officieren in Stavoren, Workum en Bolsward. Soldaten te voet en te paard moesten gereedstaan om de procureur-generaal, de hoogste aanklager bij het Hof, te ondersteunen.
De wegen waren slecht en in de nacht ontstond vertraging. Een deel van de betrokkenen hoorde tijdig van de actie. Sommigen ontkwamen langs de Slaperdijk; anderen namen een schip naar Hindeloopen en voeren vandaar verder over zee. Toen de procureur-generaal arriveerde, werden twee verdachten aangehouden. Een van hen had een belangrijk aandeel gehad in het oproer, de ander was er volgens het dagverhaal toevallig bij betrokken. Een van de voornaamste aanvoerders was toen al gevlucht.
De twee arrestanten werden naar Leeuwarden gebracht. Zij ontkenden de beschuldigingen en kregen een proces. In Koudum werden daarna 60 tot 70 ruiters en soldaten ingekwartierd.
Robijn Saskers, Andries Andriessen en Sybren Saskers
De latere vonnissen noemen drie mannen uit Koudum. Robijn Saskers moest op 13 maart 1749 voor het Hof verschijnen. Hij was betrokken geweest bij het onrechtmatig luiden van de klok en de bevrijding. Hij voerde aan dat anderen hem hadden gedwongen mee te doen. Het Hof ontsloeg hem van verdere vervolging.
Andries Andriessen, in een andere publicatie Andries Andrieszn genoemd, werd als een van de leiders aangemerkt. Op 20 september 1749 veroordeelde het Hof hem. Het vonnis stelde dat hij in beginsel de doodstraf verdiende, maar verwees bij het opleggen van een lichtere straf naar zijn "minder verstand". Op het schavot werd een zwaard over zijn hoofd gevoerd zonder dat hij werd onthoofd. Daarna volgden tien jaar tuchthuis en levenslange verbanning uit Friesland.
Sybren Saskers gold eveneens als aanvoerder. In zijn vonnis kwam de gedwongen deelname van andere inwoners nadrukkelijk terug. Op 18 april 1750 kreeg hij geseling, brandmerking, tien jaar tuchthuis en levenslange verbanning uit Friesland. Zijn naam werd later in de gevangenenadministratie als Sybrand Saskers geschreven. Over de gerechtsplaatsen en de uitvoering van straffen in Leeuwarden bestaat een afzonderlijke pagina.
1754: ontsnapping tijdens de tuchthuisbrand
In de nacht van 11 op 12 november 1754 brandde het Leeuwarder Tucht- en Werkhuis af. Er vielen doden en gevangenen raakten verspreid. In de administratie die na de brand werd opgesteld staan Andries Andriessen en Sybrand Saskers, beiden afkomstig uit Koudum. Hun oorspronkelijke vonnisdata en de opgelegde duur van tien jaar komen overeen met hun strafzaken.
Achter beide namen staat "geaufugeert", oftewel ontvlucht. De namenlijst van gevangenen na de brand vermeldt ook wie naar het Blokhuis werd overgebracht en wie terugkeerde. Een afzonderlijk verhaal over de tuchthuisbrand beschrijft de gebeurtenissen in Leeuwarden.
Vijf jaar na hun veroordelingen stonden Andries Andriessen en Sybrand Saskers allebei als ontvlucht geregistreerd.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.