Belastingprotest rond Sneek in 1748

In het voorjaar van 1748 liep de spanning in Friesland snel op. Een belangrijk doelwit was het systeem van belastingpacht. Daarbij werd het innen van bepaalde indirecte belastingen tegen betaling aan particuliere pachters overgelaten. Vooral belastingen op dagelijkse producten drukten zwaar op huishoudens met weinig geld.

Rond Sneek kwam het protest niet alleen uit de stad. Boeren uit Oppenhuizen, Uitwellingerga, Offingawier en Gauw trokken gezamenlijk door de streek. Water was daarbij de snelste verbinding tussen de dorpen.

Kerk rond 1790.

Een verslag uit 1748

Johan Vegelin van Claerbergen, grietman van Doniawerstal en bewoner van Langweer, hield tijdens de onrust een dagverhaal bij. Voor de tocht van 2 juni was hij niet zelf bij de schepen aanwezig. Die ochtend kwam iemand uit Sneek hem vertellen wat hij onderweg had gezien. Dat onderscheid is belangrijk: Vegelin noteerde hier een bericht van een ander. De passage van 2 juni staat ook als vertaalde bronpagina op Toenentoen.

De passage van 2 juni staat ook als vertaalde bronpagina op Toenentoen.

"twee groote schuiten vol boeren wel gewapent"
Modern Nederlands: twee grote schepen vol goed bewapende boeren.

Volgens het bericht kwamen de boeren uit Uitwellingerga en Oppenhuizen en uit de Lage Geaen, waarmee hier Offingawier en Gauw worden bedoeld. De schepen zetten koers naar Hommerts.

Van Hommerts naar Woudsend

In Hommerts namen de boeren de predikant mee die op weg was naar de kerk om het Heilig Avondmaal te vieren. Vegelin schrijft dat dit op meer plaatsen gebeurde. Daarna voeren de schepen verder naar Woudsend.

Daar lieten de boeren de schoolmeester uit de kerk komen. Via hem wilden zij de predikant laten weten dat de kerkdienst kort moest worden gehouden. Vervolgens richtten zij zich op de collecteboeken: registers die bij de inning van de belastingen werden gebruikt. Die boeken werden verscheurd.

Een deel van de groep trok daarna verder over Indijk en naar andere plaatsen. Andere deelnemers keerden terug.

Haven rond 1750.

De route van de actie

Oppenhuizen en Uitwellingerga: boeren gingen aan boord.
Offingawier en Gauw: boeren uit de Lage Geaen sloten zich aan.
Hommerts: de predikant werd meegenomen.
Woudsend: de schoolmeester werd uit de kerk geroepen en collecteboeken werden verscheurd.
Indijk en omgeving: een deel van de groep trok verder.

Hoe de dorpen elkaar opvolgden

Vegelin beschrijft ook de manier waarop groepen uit verschillende dorpen samenwerkten. Niet iedereen hoefde de hele route mee te gaan.

"drie dorpen met alle man reisden na 't vierde"
Modern Nederlands: drie dorpen trokken met hun mannen naar een vierde dorp.

Wanneer de actie daar was uitgevoerd, kon het verst gelegen of eerst aangesloten dorp terugkeren. De andere groepen trokken verder. Zo kon een optocht zich door de streek verplaatsen zonder dat iedereen de hele dag van huis bleef.

Geen eenvoudige 'vreedzame demonstratie'

Op deze route meldt Vegelin geen veldslag of dodelijk geweld. Toch is 'vreedzame demonstratie' te eenvoudig. De deelnemers waren bewapend, namen in Hommerts een predikant mee, zetten in Woudsend de schoolmeester onder druk en vernielden belastingboeken. Het was georganiseerd belastingverzet waarbij een grote groep boeren zelf dwang uitoefende.

Boeren in moeilijke jaren

De onrust kwam na jaren waarin veepest, hoge lasten en economische problemen veel boeren troffen. In floreenkohieren zijn verlaten boerderijen terug te vinden. Voorbeelden zijn de 'Sinne Jetzes verlatene zathe' van 55 pondemaat en de 'Hessel Sytzes verlatene zathe' van 49 1/4 pondemaat. Een zathe was een boerenbedrijf met de bijbehorende grond.

Boerenerf rond 1715.

Voor de dorpen rond Sneek betekende de stad een markt voor boter, kaas, vee en andere producten. Tegelijk vormden vaarten, meren en kanalen een netwerk waarlangs mensen zich snel konden verzamelen. Sneek in de 18de eeuw geeft de stedelijke achtergrond bij deze gebeurtenissen.