Een dag op het platteland rond 1800

Rond 1800 begon het leven op het Friese platteland vroeg in de ochtend. Het gezin stond meestal rond drie uur of half vier al op.

Slaapgewoontes in de 18de eeuw.

De eerste werkzaamheden van de dag waren het melken van de koeien, het karnen van boter en het maken van kaas. De knechten die op de boerderij werkten, begonnen meestal rond vijf uur met hun werk op het land, zoals ploegen, eggen of andere landbouwtaken.

Dagloners die hielpen bij het dorsen van graan hadden vaak nog langere werkdagen. Zij begonnen soms al rond twee of drie uur in de nacht en eindigden hun werk in de middag rond hetzelfde tijdstip.

Rond acht uur kwam het gezin meestal bijeen nadat het eerste werk van de dag was gedaan. Sommige boeren gebruikten op dat moment al hun middagmaal en rustten daarna tot ongeveer tien uur. Anderen aten alleen een boterham en dronken thee en gingen rond negen uur weer aan het werk. Wie vroeg had gegeten, werkte daarna tot ongeveer twee uur in de middag en hield dan een uur rust. In dat uur at men meestal roggebrood met boter en kaas en dronk men thee. Boeren die pas om twaalf uur hun middagmaal gebruikten, rustten daarna tot twee uur.

In de winter was de lunch meestal om twaalf uur. Kinderen konden in de winter vaker naar school omdat zij op het land minder nodig waren.

De werkdag op de boerderij eindigde meestal rond zes uur in de avond. Dan kwam het gezin opnieuw bijeen voor de avondmaaltijd. Daarna dronk men vaak nog koffie of thee. Boeren die zelf minder op het land werkten, dronken hun koffie soms in de ochtend rond tien of elf uur. Wie om twaalf uur had gegeten, dronk meestal thee rond drie uur in de middag.

Rond acht of negen uur in de avond ging men naar bed. Op het Friese platteland was het bed vaak in een hooggeplaatste bedstede waar men via een trapje of opstapje in moest.

1823: Doeke Wijgers Hellema beschrijft de werkdag

Doeke Wijgers Hellema beschreef in 1823 het boerenleven in Wirdum zeer uitvoerig. In een gewone zomerperiode stond de boer volgens hem rond vier uur op. De boerin ging al vroeg naar de molkenkelder om de room van de melk af te nemen. Knechten, meiden en kinderen hadden ieder hun taken. Rond negen of tien uur was alleen het gewone ochtendwerk al grotendeels gedaan.

Zijn beschrijving maakt ook de drukte van de hooitijd voelbaar. Dan begon de dag soms al om drie uur en kon het werk tot tien of elf uur 's avonds doorgaan. Vrouwen uit arbeidersgezinnen hielpen als zweelsters het hooi bijeenharken. Volgens Hellema waren de mensen bij de maaltijd op het land soms zo vermoeid dat hun handen trilden.

Het boerenleven in Wirdum in 1823

Boerin, knechten en meiden

Het boerenbedrijf was geen mannenwereld waarin de boerin alleen het huishouden deed. Melken, room afscheppen, boter karnen, kaas maken, kalveren verzorgen, eten bereiden, kleding herstellen en kinderen verzorgen liepen in elkaar over. Tijdens hooien en oogsten werkten vrouwen bovendien op het land.

Knechten en meiden konden op de boerderij inwonen. Zij waren daardoor tegelijk werknemer en huisgenoot. In drukke perioden kwamen daar dagloners en dagloonsters bij.

Beroepen die vrouwen vaak hadden

Boeren, boerenknechten en landarbeiders

Zondag: rust, kerk en bezoek

De zondag was op het platteland vooral een dag van rust en ontspanning. Er werd zelden gewerkt, behalve tijdens drukke perioden zoals de hooitijd of bij het dorsen van koolzaad. Veel inwoners gingen één of twee keer naar de kerk en bezochten daarna familie of kennissen.

Het middagmaal werd op zondag rond elf uur gegeten in plaats van vroeg in de ochtend. Ongehuwde mannen kwamen op zondag vaak samen in herbergen. Op zaterdag- of zondagavond bezochten jonge mannen geregeld jonge vrouwen uit de buurt om samen koffie te drinken, meestal terwijl familieleden in huis waren.

De wekelijkse markt hoorde bij het boerenleven

Bijna alle boeren bezochten één keer per week de markt van een nabijgelegen stad of dorp om producten te verkopen en inkopen te doen. De markt was ook een ontmoetingsplaats waar mensen nieuws, prijzen en informatie over werk uitwisselden.

Markten en kermissen in Friesland

De aantekening noemt dus niet alleen geldloon. Wonen en het weiden van een eigen schaap hoorden bij het aanbod.

Alle Jans van der Sluis schreef hier als werkgever. We weten uit deze korte notitie welke voorwaarden hij aan Anne voorlegde, maar niet hoe Anne zelf die voorwaarden beoordeelde.

1862: loon, vrije woning en een schaap voor een vaste arbeider

1865: één novemberweek in Hemrik

Ruim veertig jaar na Hellema schreef Alle Jans van der Sluis bijna dagelijks op wat er op en rond zijn bedrijf gebeurde.

Werk aan sloten, bomen, vee en rogge liep in dezelfde week door elkaar. Tegelijk kwamen familie en bezoekers over de vloer. De volledige selectie uit de dagboeken van Alle en Pier van der Sluis.

• De volledige selectie uit de dagboeken van Alle en Pier van der Sluis

1874: vorstschade, wieden en hooien

De notities zijn kort, maar laten zien hoe één koude periode direct terugkomt in de toestand van boekweit en aardappelen en hoe in dezelfde week hooien en wieden doorgingen.

Een Friese boerderij die nog te bezoeken is

Het Nederlands Openluchtmuseum bewaart een kop-hals-rompboerderij uit Midlum. In de kop ligt de pronkkamer, in de hals de woonkeuken, karnkamer en melkkelder en in de romp de stal, hooiberg en dorsvloer. Het gebouw laat goed zien hoe wonen, zuivelbereiding, opslag en veehouderij in één boerderij samenkwamen.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.