Markten en kermissen in Friesland

Een markt was voor veel Friezen meer dan een plaats om iets te kopen of te verkopen. Boeren kwamen er met vee, handelaren boden goederen aan en mensen uit verschillende dorpen ontmoetten elkaar. Bij jaarmarkten kwamen daar vaak muziek, drank, wedstrijden en ander vermaak bij. De precieze vorm veranderde tussen de 16de en de 19de eeuw, maar handel en ontmoeting bleven nauw met elkaar verbonden.

Voor inwoners van een klein dorp kon een markt een van de weinige momenten zijn waarop zij veel mensen van buiten hun eigen omgeving zagen. Er werd nieuws uitgewisseld, personeel kon horen waar werk was en jongeren ontmoetten leeftijdgenoten uit andere dorpen.

In de 16de eeuw had iedere markt zijn eigen publiek

Jaarmarkten bestonden al lang voor 1600. In de 16de eeuw waren veel Friese jaarmarkten vooral belangrijk voor de handel in vee. De handel was niet overal hetzelfde. Leeuwarden had verreweg de belangrijkste rundveemarkt. Ook Sneek en Dokkum hadden rundveemarkten en in Franeker werd veel vet vee aangeboden.

Voor paarden trokken boeren onder meer naar Rien, Oosterwierum, Bolsward, Leeuwarden, Berlikum en Beetsterzwaag. Heeg en Oosterlittens hadden varkensmarkten. In Sint-Annaparochie was een lammerenmarkt. Vanaf de 17de eeuw kwamen in de Friese Wouden en Gaasterland ook verschillende graanmarkten voor.

Een boer die vee naar een markt bracht, moest vaak vroeg vertrekken. Koeien, paarden, schapen en varkens werden niet in een vrachtwagen geladen maar over de weg naar de markt gedreven. Vooral in de winter was dat lastig. Onverharde wegen konden door regen zo modderig worden dat mens en dier er moeilijk doorheen kwamen. Daarom lagen veel belangrijke jaarmarkten in het voorjaar of het najaar.

Jaarmarkt en weekmarkt waren niet hetzelfde

Een jaarmarkt werd één of enkele keren per jaar gehouden en kon bezoekers uit een groot gebied trekken. Een weekmarkt was veel gewoner: daar konden inwoners en boeren regelmatig producten verkopen en inkopen.

In de loop van de tijd kregen steeds meer plaatsen een weekmarkt. Daardoor verloor een deel van de oude jaarmarkten in de 18de eeuw aan betekenis. Ook de concurrentie van paardenmarkten buiten Friesland en uitbraken van runderpest konden een jaarmarkt treffen. Wanneer vee door ziekte niet veilig bij elkaar kon worden gebracht, viel een belangrijk deel van de handel weg.

De Koemarkt van Heerenveen

Een schilderij van de Koemarkt in Heerenveen laat goed zien hoe druk een veemarkt kon zijn. Op de voorgrond staan grote aantallen koeien tussen handelaren en bezoekers. Een vrouw zit achter een tafel, een koopvrouw staat tussen het publiek en er loopt een man met een houten been. Op de achtergrond staat de Schoterlandse Kruiskerk.

Het schilderij wordt toegeschreven aan de Heerenveense schilder Durk Piebes Sjollema. Het werd vroeger rond 1810 gedateerd, maar op het schilderij zijn stangen bij de kerktoren te zien die pas in 1816 zijn geplaatst. Het moet daarom van na 1816 zijn.

Bekijk de Koemarkt en lees meer over de geschiedenis van Heerenveen.

Van kerkmis naar kermis

De woorden kermis en jaarmarkt raakten al vroeg met elkaar verbonden. Kermis komt van kerkmis: een kerkelijke feestdag trok bezoekers en daarmee ook handelaren. Maar markt en kerkfeest waren zeker vanaf de 14de tot en met de 16de eeuw niet meer altijd hetzelfde. Besturen konden ook op andere dagen een jaarmarkt instellen.

Na de Reformatie verdwenen de katholieke missen in Friesland, maar marktdagen en feestdagen bleven bestaan. De handelsdag kon zo doorgaan terwijl de oorspronkelijke kerkelijke betekenis verdween.

Een kermis kon het hele dorp veranderen

Een gedetailleerd voorbeeld komt uit Wirdum. Doeke Wijgers Hellema (1766-1856), onderwijzer, belastingontvanger en later boer in Wirdum, beschreef in 1823 hoe de jaarlijkse kermis het gewone dorpsleven tijdelijk stillegde.

Familieleden en bekenden kwamen van buiten naar Wirdum. Mensen die het konden betalen arriveerden met paard en rijtuig. Volgens Hellema zaten de huizen vol bezoek. Er moest extra eten en drinken in huis worden gehaald. In de herbergen werd gedronken, muziek gemaakt en gedanst.

Voor knechten en meiden was zo'n dag bijzonder. Zij werkten normaal lange dagen op een boerderij en hadden weinig vrije tijd. Hellema beschreef dat jongeren uit Wirdum ook naar kermissen in onder meer Bergum, Bolsward en Leeuwarden gingen. Wie toestemming kreeg en over een paard en rijtuig kon beschikken, kon tot diep in de nacht wegblijven.

Lees het verhaal van onderwijzer en boer Doeke Wijgers Hellema over de kermis van Wirdum in 1823.

Niet iedereen wilde een kermis

Bestuurders en predikanten maakten soms bezwaar tegen kermissen. Er werd veel gedronken, er kon worden gevochten en gezinnen konden in korte tijd veel geld uitgeven.

Wirdum geeft ook hiervan een concreet voorbeeld. De kermis werd er in 1667 afgeschaft. In 1795 werd zij opnieuw verboden. De inwoners legden zich daar niet zonder meer bij neer. Na protest en onvrede werd de kermis enkele jaren later weer toegestaan.

Harddraverijen trokken veel publiek

Een harddraverij was een paardenwedstrijd waarbij twee paarden zo snel mogelijk in draf over een recht stuk weg of grasland gingen. Galopperen was niet de bedoeling. De winnaar ging door naar een volgende ronde totdat één paard overbleef.

In Friesland werden harddraverijen vaak rond een markt of kermis georganiseerd. Herbergiers hadden daar belang bij: veel bezoekers betekenden veel klanten. Op 25 augustus 1760 liet herbergier Hendrik Jans van De Zwaan in Balk bijvoorbeeld een zilveren zweep verrijden. In 1768 organiseerde een herbergier bij Bergumerdam een wedstrijd waarbij een paar zilveren sporen de prijs was.

Ook kerk- en armvoogden organiseerden wedstrijden. In Stiens werd in 1769, een dag vóór de paarden- en veemarkt, om een zilveren zweep gereden.

Een zilveren zweep was een kostbare prijs

In de 18de eeuw was een zilveren zweep een bekende hoofdprijs bij een harddraverij. Zo'n zweep was geen gewone gebruikszweep, maar een pronkstuk. Sommige exemplaren zijn bewaard gebleven.

Ook Bergumerdam hoort bij die geschiedenis. Er bestaat nog een prijszweep die in 1760 bij Bergumerdam werd gewonnen. In Leeuwarden werd in 1777 bij het bezoek van stadhouder Willem V en zijn familie zelfs om een gouden zweep gereden. Het winnende paard was van de Franeker koopman Laas Boumans.

Wedstrijden brachten handel en feest bij elkaar

Een kwijnende jaarmarkt kon aantrekkelijker worden gemaakt met een harddraverij of een premie voor wie vee naar de markt bracht. De wedstrijd trok toeschouwers; die bezoekers kochten, dronken en aten vervolgens in het dorp.

Naast harddraverijen waren er andere wedstrijden. Kaatsen trok in Friesland veel publiek. In waterrijke plaatsen werden zeilwedstrijden gehouden. Bij voldoende vorst kon het ijs een wedstrijdterrein en ontmoetingsplaats worden.

De herberg profiteerde van de drukte

Herbergen lagen vaak op plaatsen waar reizigers, handelaren en dorpsbewoners elkaar tegenkwamen. Op een markt- of kermisdag kon het er bijzonder druk zijn. Bezoekers konden er eten, bier of sterke drank bestellen, zaken bespreken en later op de dag dansen.

Daar zat ook een minder feestelijke kant aan. Waar veel mensen samenkwamen en veel werd gedronken ontstonden ruzies. In oude rechtbankstukken komen herbergen daarom geregeld terug als plaats van beledigingen, vechtpartijen en andere problemen.

Lees voorbeelden van misdaad en straf in Friesland tussen 1600 en 1650.

Feest na het werk

Niet iedere bijzondere dag was een markt of kermis. Op het platteland kon ook het einde van zwaar seizoenswerk worden gevierd. Rond 1800 is beschreven dat een boer na het binnenhalen van de oogst een feest gaf voor de mensen die hadden meegewerkt.

Daarbij konden de vaste knechten en meiden aanwezig zijn, maar ook dagloners en dagloonsters die tijdelijk tijdens de oogst hadden geholpen. Er werd uitgebreid gegeten en gedronken. Zo'n feest markeerde het einde van een periode waarin iedereen lange dagen had gewerkt en waarin regen of ander slecht weer de oogst nog had kunnen bederven.

Feesten, wedstrijden en vrije dagen op het Friese platteland rond 1800

Spelen die nu vreemd overkomen

Bij feesten werden ook spelen gedaan die tegenwoordig niet meer aanvaardbaar zijn. Bij katknuppelen werd een kat in een ton opgesloten. De deelnemers sloegen met stokken tegen de ton totdat die kapotging en het dier kon ontsnappen.

Er waren ook eenvoudiger spelen zonder dieren. Een koek kon bijvoorbeeld aan een paal worden bevestigd waarna deelnemers probeerden de paal om te gooien. In de winter werden buitenspelen vaker vervangen door kaartspelen.

1865: met de familie naar de harddraverij in Gorredijk

Alle Jans van der Sluis beschreef niet alleen de uitslag, maar de hele uitstap.

Alle noemt zijn eigen oordeel over de paarden even vanzelfsprekend als koffie en wijn onderweg. Gorredijk in de 19de eeuw.

1870: een volle zaal na het hardrijden

De wedstrijd eindigde dus niet op het ijs. De prijsuitreiking en het samenzijn binnen hoorden bij dezelfde avond.

De markt veranderde, maar verdween niet

Tussen de 16de en de 19de eeuw veranderde de functie van de markt. In de 16de eeuw waren gespecialiseerde jaarmarkten voor vee belangrijk. Later kregen weekmarkten een grotere rol en werd vermaak bij sommige jaarmarkten steeds belangrijker.

Voor bezoekers bleef het een dag waarop meer gebeurde dan handel alleen. Men ontmoette familie en bekenden, hoorde nieuws, zag paarden en vee, bezocht een herberg en kon naar een wedstrijd kijken. Voor jongeren kon het bovendien een van de weinige gelegenheden zijn om leeftijdgenoten uit andere dorpen te ontmoeten.