Kinderen op het Friese platteland rond 1800

Een kind op het Friese platteland groeide rond 1800 op in een huishouden waarin wonen, werken en opvoeden sterk door elkaar liepen. Op een boerderij hielpen kinderen zodra zij daar oud genoeg voor waren. Bij arme arbeidersgezinnen gold hetzelfde: ieder paar handen kon nodig zijn.

De jeugd verschilde sterk per gezin. Een boerenzoon op een groot bedrijf had andere kansen dan het kind van een losse arbeider. Toch waren er overeenkomsten: kinderen leerden vooral thuis hoe zij zich moesten gedragen, welk werk van hen werd verwacht en hoe zij met volwassenen en dieren moesten omgaan.

Werken hoorde bij opgroeien

Kleine kinderen kregen eenvoudige taken. Zij konden water halen, brandhout verzamelen, eieren zoeken, op jongere broertjes en zusjes letten of dieren voeren. Naarmate zij ouder werden kwamen zwaardere werkzaamheden erbij.

Jongens hielpen bijvoorbeeld bij koeien, paarden, hooien, oogsten en ander landwerk. Meisjes werkten veel in huis, hielpen met melken, koken, schoonmaken en textielwerk en konden later als dienstmeid gaan werken. De verdeling was niet absoluut: wat nodig was in het huishouden bepaalde veel.

Voor arme gezinnen was kinderarbeid niet vooral een opvoedkundig idee, maar vaak een economische noodzaak. Een kind dat mee kon werken bespaarde loon of bracht later zelf geld binnen.

School vooral wanneer het werk het toeliet

In veel Friese dorpen stond een school en rond 1800 was elementair onderwijs op het platteland dus niet uitzonderlijk. Het probleem was vooral dat kinderen niet het hele jaar even regelmatig kwamen.

In de winter was er minder werk op het land en zat de dorpsschool voller. Tijdens hooien, oogsten en andere drukke perioden konden kinderen thuis of op de boerderij nodig zijn. Een kind kon daardoor in één jaar maanden vrij regelmatig naar school gaan en daarna langere tijd nauwelijks verschijnen.

In de school leerden kinderen vooral lezen, schrijven, rekenen en godsdienst. Lezen kwam meestal eerder dan schrijven. Daarom kon iemand later wel enig onderwijs hebben gehad maar toch geen goede handtekening kunnen zetten.

Lees meer: Onderwijs en opvoeding in Nederland door de eeuwen heen.

• Onderwijs en opvoeding in Nederland door de eeuwen heen

De schoolmeester kende het dorp

De dorpsschoolmeester was vaak meer dan alleen leraar. Hij kon ook koster, voorzanger of organist zijn. In een klein dorp was hij daardoor een bekende figuur binnen kerk en gemeenschap.

Een concreet Fries voorbeeld is Sicke Oeges in Hempens. Rond het einde van de 17de eeuw was hij daar schoolmeester én boer. Voor zijn werk kreeg hij niet alleen geld. Hij kon ook woonruimte en het gebruik van land ontvangen. Dat laat zien hoe een klein dorp een schoolmeester kon onderhouden zonder hem een modern salaris te betalen.

Lees meer: Sicke Oeges, boer en schoolmeester in Hempens.

Opvoeding gebeurde vooral thuis

Kinderen leerden gehoorzamen door mee te draaien in het huishouden. Ouders verwachtten dat zij opdrachten uitvoerden, ouderen respecteerden en hun aandeel in het werk deden. Op een boerderij leerden zij veel door te kijken en mee te doen: hoe je een koe benaderde, een paard vasthield, voedsel bewaarde of gereedschap gebruikte.

Godsdienst hoorde eveneens bij de opvoeding. Bidden, kerkgang en het leren van Bijbelverhalen en geloofsregels waren in veel protestantse gezinnen belangrijk. De school en de kerk sloten daarop aan.

Spelen bleef belangrijk

Werk betekende niet dat kinderen nooit speelden. Zij speelden rondom huis en boerderij, op erven, wegen en weilanden. Speelgoed hoefde niet gekocht te zijn. Een stok, touw, bal, knikkers of eenvoudige zelfgemaakte spullen waren genoeg.

Kinderen bezochten ook familie en andere gezinnen. Feestdagen, kermissen en familiebezoeken waren bijzondere momenten waarop werk minder centraal stond.

Een baby werd thuis geboren

De meeste kinderen kwamen thuis ter wereld. Familieleden en buurvrouwen konden helpen en een vroedvrouw werd gehaald wanneer die beschikbaar was. In afgelegen gebieden kon professionele hulp langer onderweg zijn.

De eerste levensjaren waren gevaarlijk. Baby's en jonge kinderen stierven veel vaker dan nu aan diarree, koorts, luchtweginfecties, pokken en andere besmettelijke ziekten. Een ziek kind werd thuis verzorgd.

Bevallen en kraamzorg in Friesland

Eten wat het huishouden voortbracht

Op een boerderij kwam een deel van het eten rechtstreeks van het eigen bedrijf. Melk, boter, aardappelen, graan, groente uit de tuin en vlees wanneer er werd geslacht konden onderdeel van het voedsel zijn. Arme arbeidersgezinnen hadden minder keuze en waren veel gevoeliger voor hoge voedselprijzen en slechte oogsten.

Kinderen aten in principe mee met het huishouden. Een apart kindermenu bestond niet. Wie zwaar meewerkte had veel energie nodig, maar juist in arme gezinnen kon voldoende eten een probleem zijn.

Lees meer: Eten en drinken in Friesland rond 1800.

Arme kinderen groeiden anders op

Niet ieder plattelandskind woonde op een welvarende boerderij. Losse arbeiders, dagloners, turfstekers en kleine boeren konden in eenvoudige woningen of hutten leven. Een slechte oogst, ziekte van de kostwinner of verlies van werk kon een gezin snel in problemen brengen.

Op de Bergumerheide woonden bijvoorbeeld arme arbeiders en kleine boeren in eenvoudige hutten. Kinderen daar groeiden op met weinig bezit en onzekere inkomsten. Het werk dat zij deden en de hoeveelheid onderwijs die zij kregen konden daardoor sterk verschillen van kinderen op een groot boerenbedrijf.

Lees meer: De Bergumerheide en het latere Noordbergum.

Doeke Hellema: spelen, straf en vroeg verantwoordelijkheid dragen

De jeugd van Doeke Wijgers Hellema, 1766-1782

Toen zijn vader in 1778 overleed was Doeke twaalf jaar. Als oudste zoon werd van hem verwacht dat hij zo snel mogelijk het vak van zijn vader, schoolmeester, leerde. Rond zijn zestiende stond hij zelf al voor de school. Zijn herinneringen laten zien hoe spelen en jeugd naast vroege verantwoordelijkheid konden bestaan.

Een heel andere, maar eveneens persoonlijke bron is de autobiografische levensbeschrijving van Doeke Wijgers Hellema (1766-1856). Hij herinnerde zich vissen, vogelnesten zoeken en kattenkwaad in en rond Wanswerd. Hij beschreef ook zijn strenge vader en de angst van de kinderen wanneer die boos werd.

Maartje aan de zeedijk rond 1900

Koehool 1750-rond 1900

Op haar vijftiende ging Maartje uit huis om te werken bij een bakkerij die ook café was. Dat maakt zichtbaar hoe kort de overgang van kind naar werkende jongere kon zijn.

Veel speelgoed was er niet. Maartje herinnerde zich blokjes of lege garenklosjes, een pop die als reclamegeschenk bij margarine was verkregen en een oud mandje dat als poppenwieg diende. In de schuur hing een eenvoudige schommel van een plankje aan touwen. Op lange winteravonden speelde het gezin rond de tafel onder meer kienen, ganzenbord en domino.

School bepaalde een groot deel van haar dag. De kinderen gingen 's morgens om acht uur op weg naar de school in Oosterbierum en waren pas tegen vijf uur weer thuis. Ze gingen te voet. Na school bleven bovendien taken over: de kinderen moesten bijvoorbeeld sokken breien en hielpen in en rond het huishouden.

De herinneringen van Maartje Terpstra-Heeringa laten zien hoe een plattelandsjeugd aan de Friese kust er een eeuw later nog uit kon zien. Zij groeide rond 1900 op in een gezin met zeven kinderen bij Koehool.

Wat als ouders overleden?

Als een vader of moeder overleed, veranderde het gezin meteen. Een weduwe met jonge kinderen verloor een kostwinner; een weduwnaar moest opvang voor de kinderen regelen terwijl het werk doorging. Familieleden konden kinderen tijdelijk of blijvend opnemen.

Niet iedere wees kwam in een weeshuis terecht. Op het platteland lag opvang door familie of andere gezinnen vaak meer voor de hand dan verhuizing naar een stedelijke instelling.

Lees meer: Wezen en weeshuizen in Nederland door de eeuwen heen.

• Wezen en weeshuizen in Nederland door de eeuwen heen

Verschil met kinderen in de stad

Het grootste verschil zat niet simpelweg in meer of minder onderwijs. Steden hadden meer soorten scholen en meer mogelijkheden voor welgestelde kinderen. Op het platteland was schoolbezoek sterker afhankelijk van het landbouwseizoen.

Arme stadskinderen konden het hele jaar door werk hebben, terwijl een boerenkind vooral in drukke seizoenen thuisbleef. In beide omgevingen bepaalde de financiële positie van het gezin veel.

Lees meer: Kinderen in de Friese steden rond 1800.