Wezen en weeshuizen in Nederland door de eeuwen heen

Een kind dat zijn vader of moeder verloor, ging niet automatisch naar een weeshuis. Veel kinderen bleven bij de overgebleven ouder of kwamen bij grootouders, ooms, tantes of andere familie terecht. Een weeshuis werd vooral belangrijk wanneer beide ouders overleden waren, wanneer de overgebleven ouder de kinderen niet kon onderhouden of wanneer een instelling volgens haar regels verantwoordelijkheid voor het kind droeg.

Ook een weeshuis nam niet ieder kind aan. Leeftijd, geboorteplaats, burgerrecht van de ouders, geloof en de vraag of een kind gezond genoeg was om later te werken konden bepalen of de deur openging.

Een weeshuis was tegelijk huis, school en werkplaats

Een weeskind woonde niet alleen in een groot huis met andere kinderen. De bestuurders namen een groot deel van de opvoeding over. Er waren vaste tijden voor opstaan, wassen, eten, school, godsdienst, werk en slapen. De bedoeling was dat een kind het huis later kon verlaten met genoeg kennis en een vak om zelf de kost te verdienen.

Daarom waren onderwijs en opvoeding nauw met elkaar verbonden. Lezen, schrijven, rekenen en godsdienst waren belangrijk, maar een jongen moest ook een beroep leren. Meisjes leerden veel huishoudelijk werk, naaien, breien en andere vaardigheden waarmee zij later in een huishouden of dienstbetrekking terechtkonden.

In Leeuwarden kon je aan de kleding zien waar een kind woonde

Leeuwarden had meerdere weeshuizen. Het Old Burger Weeshuis bestond al vanaf de 16de eeuw voor burgerkinderen. Het Nieuwe Stads Weeshuis werd in 1675 gebouwd en ontving vanaf januari 1676 kinderen die niet tot de doelgroep van het oude burgerweeshuis behoorden. De kinderen van het Nieuwe Stads Weeshuis werden de Blauwe Wezen genoemd vanwege hun blauwe kleding.

Ook het Old Burger Weeshuis had herkenbare kleding. In latere tijd waren rode onderdelen kenmerkend en sprak men van Rode Wezen. Zo was op straat zichtbaar dat een kind in een weeshuis woonde. Het uniform maakte de groep herkenbaar en zorgde er tegelijk voor dat volwassenen konden zien waar een kind thuishoorde.

Een dag in het weeshuis

Uit de geschiedenis van het Leeuwarder Old Burger Weeshuis kennen we het dagelijkse ritme uit de latere 19de en vroege 20ste eeuw goed. In de zomer stonden kinderen om zes uur op; in de winter een half uur later. Wassen, aankleden, maaltijden, onderwijs, werkzaamheden, godsdienst en ontspanning hadden vaste tijden. Oudere jongens konden buiten het huis een ambacht leren. Meisjes werkten onder meer in de naaiwinkel.

Dat betekent niet dat kinderen nooit speelden. Er waren speelruimten en buitenspelen werd aangemoedigd. In de winter kon de binnenplaats zelfs als ijsbaan worden gebruikt. Het beeld van een weeshuis als alleen een sombere slaapzaal is dus te eenvoudig: er waren regels en arbeid, maar ook school, spel en contact met de stad.

Sneek stelde harde voorwaarden

Het Old Burger Weeshuis in Sneek laat zien hoe selectief de opvang kon zijn. Volgens het reglement van 1581 waren alleen kinderen van Sneker burgers welkom. Buitenechtelijke kinderen werden uitgesloten. Ook kinderen die door een beperking niet in staat werden geacht een ambacht te leren, werden niet opgenomen. Aanvankelijk gold een leeftijd van drie tot twintig jaar.

Zelfs broers en zusters konden volgens de regels niet zonder meer samen worden opgenomen: uit één gezin mocht hoogstens één jongen en één meisje komen. In de praktijk werd die regel al vroeg overtreden. In 1675 kwam er een tweede weeshuis voor kinderen die buiten de doelgroep van het oude huis vielen.

Wat leerde een Sneker wees?

De kinderen kregen les in lezen, schrijven, rekenen en godsdienst. Meisjes leerden huishoudelijke werkzaamheden; jongens leerden een ambacht. Wanneer zij het huis verlieten, kregen zij een uitzet mee. Een lijst uit 1700 noemt voor meisjes onder meer zes hemden, kleding voor werkdagen en zondagen, mutsen, halsdoeken, kousen en twee paar schoenen. Jongens kregen eveneens hemden, dagelijkse en zondagse kleding, dassen, zakdoeken, kousen, schoenen en hoeden.

Zo'n uitzet was praktisch. Een jongere die het huis verliet moest kunnen werken en zich behoorlijk kunnen kleden zonder meteen opnieuw afhankelijk te worden van armenzorg.

Geloof bepaalde waar een kind terechtkon

Na de Reformatie was wezenzorg vaak verbonden met de kerk. Dat kon problemen geven wanneer een kind een ander geloof had dan de instelling. In Sneek was het Old Burger Weeshuis protestants. Rond 1800 wilden katholieke armvoogden dat katholieke kinderen katholiek werden opgevoed. Het weeshuis wilde hen niet onder die voorwaarde opnemen. Pas in 1871 kwamen katholieke kinderen onder de verantwoordelijkheid van het Old Burger Weeshuis; zij werden toen bij katholieke gezinnen ondergebracht.

Voor een wees bepaalde geloof dus niet alleen naar welke kerk hij op zondag ging. Het kon beslissen waar hij woonde, wie hem opvoedde en welk godsdienstonderwijs hij kreeg.

Franeker had eveneens verschillende instellingen

Ook Franeker kende meer dan één vorm van wezenopvang. Op afbeeldingen van Toenentoen zijn het Klaarkampster Weeshuis in 1664 en het Diaconieweeshuis rond 1790 te zien. De aanwezigheid van verschillende instellingen binnen één stad laat zien waarom we op plaatselijke pagina's steeds moeten kijken wie een weeshuis bestuurde en voor welke kinderen het bedoeld was.

Opvoeden betekende gehoorzamen én leren zelfstandig te worden

Ouders en opvoeders verwachtten van kinderen gehoorzaamheid. Ook op gewone scholen kon de meester streng optreden. De Friese onderwijzer Doeke Wijgers Hellema verlangde stilte tijdens de lessen. Toen hij een meisje aan haar arm schudde omdat zij zich volgens hem niet goed gedroeg, kwam haar moeder verhaal halen en stuurde zij haar kinderen voortaan naar de school in een ander dorp. Het voorbeeld laat ook de andere kant zien: ouders accepteerden niet iedere straf zonder protest.

In Hellema's dagboek zien we daarnaast gewone zorg van ouders en grootouders. In januari 1844 liet hij zijn jonge zoon bij dooiweer niet op schaatsen van school naar huis komen maar te voet. In maart hield het gezin hem bij storm, regen, hagel en sneeuw zelfs thuis. Dat zijn kleine gebeurtenissen, maar ze laten zien dat opvoeding niet alleen uit regels en straf bestond. Ouders maakten ook praktische afwegingen over veiligheid.

School moest van kinderen 'nuttige leden' maken

Bij de opening van een nieuwe school in Wirdum in 1841 noteerde Hellema wat onderwijzer en predikant de ouders en kinderen voorhielden. Kinderen moesten zich goed gedragen en door onderwijs nuttige leden van de maatschappij worden. De predikant legde daarnaast nadruk op godsdienstige vorming en zei dat ook ouders daaraan moesten meewerken. Daarmee zien we heel concreet welke doelen volwassenen aan opvoeding en onderwijs koppelden.

Op het platteland was onderwijs bovendien niet voor ieder kind hetzelfde. Kinderen van dorpsnotabelen konden extra schrijf- en rekenonderwijs krijgen wanneer hun ouders daarvoor betaalden. In de stad ontstonden in de 19de eeuw verschillende scholen voor arme kinderen, middengroepen en burgers.

Kinderen werkten vroeg mee

Buiten het weeshuis groeiden veel kinderen op in een huishouden waarin werk vanzelfsprekend was. Op het Friese platteland hielpen jongens al jong bij paarden en landwerk en gingen veel kinderen vooral in de winter naar school. Hellema beschreef ook dat kinderen visites hadden en zich bij zulke gelegenheden belangrijk konden voelen. Het kinderleven bestond dus naast werk en school ook uit familiebezoek en plezier.

In de 19de eeuw veranderden de ideeën langzaam

In weeshuizen kwam geleidelijk meer aandacht voor de ontwikkeling van het individuele kind. In Sneek kregen sommige pupillen na 1860 kansen op opleidingen die verder gingen dan een eenvoudig ambacht, bijvoorbeeld tot zilversmid of onderwijzer of aan de HBS. De uniforme kleding verdween uiteindelijk eveneens.

Dat was geen plotselinge omslag. Tucht, godsdienst, werken en gehoorzaamheid bleven belangrijk, maar opleiding en toekomstmogelijkheden kregen meer gewicht.

Niet ieder kind woonde in een weeshuis

Weeshuizen zijn goed zichtbaar in gebouwen, schilderijen en archieven, maar zij vertellen niet het hele verhaal. Veel halfwezen en wezen bleven binnen familieverband wonen of werden bij gezinnen ondergebracht. Daarom moeten we bij een individueel kind niet alleen zoeken naar een weeshuisregister, maar ook naar voogdij, familie, armenzorg en huishoudens waarin het kind later werd ingeschreven.

Armenzorg en ouderenzorg in Nederland door de eeuwen heen.

Wytske Abelsma: als zevenjarig meisje naar het weeshuis

Het Fries Museum beschrijft het leven van Wytske Abelsma (1902-1953). Haar vader overleed in 1909. Nog datzelfde jaar werd Wytske, zeven jaar oud, opgenomen in het Old Burger Weeshuis in Leeuwarden. Haar moeder leefde nog, maar kon de zorg voor drie jonge kinderen waarschijnlijk niet alleen dragen. Wytskes broer Germen kwam in 1911 in hetzelfde weeshuis terecht.

Het verhaal maakt duidelijk dat een weeshuis niet alleen kinderen zonder beide ouders opnam. Ook een halfwees kon er terecht wanneer het gezin de verzorging niet meer aankon. Wytske bracht waarschijnlijk veel tijd door in de naaiwinkel. Haar broer leerde achtereenvolgens het smidsvak, elektrotechniek en ging later naar de zeevaartschool.

Fries Museum – het verhaal van weesmeisje Wytske Abelsma

Amsterdam: Maria Elisabeth Tax verliet het Maagdenhuis voor een dienstbetrekking

Een heel ander persoonlijk verhaal komt uit Amsterdam. Maria Elisabeth Tax (1888-1909) groeide op in het Maagdenhuis. Zij verliet de instelling in januari 1908 om als dienstbode in Hilversum te gaan werken. Een halfjaar later keerde zij ziek terug en werd zij opgenomen in het Sint Elisabeth's Gesticht. In september 1909 overleed zij aan tuberculose.

Haar broer Jan werd vanuit het weeshuis naar Venlo gestuurd om een vak te leren. Later werkte hij onder meer in een rijwielfabriek en werd chauffeur. Hun levens laten zien hoe weeshuizen jongeren via opleiding en dienstbetrekking zo snel mogelijk naar zelfstandig werk probeerden te begeleiden, maar ook hoe kwetsbaar hun bestaan bleef.

Amsterdam Museum – het verhaal van Maria Elisabeth Tax

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.