Trouwen, weduwschap en hertrouwen in Nederland door de eeuwen heen

Een huwelijk was vroeger tegelijk een persoonlijke relatie, een huishouden en vaak ook een economische samenwerking. Wie trouwde, kreeg niet alleen een echtgenoot of echtgenote, maar kon ook kinderen, bezit, schulden, land, een bedrijf en verplichtingen tegenover schoonfamilie in het nieuwe huishouden brengen.

Deze pagina gaat vooral over de periode vanaf ongeveer 1550 tot in de 19de eeuw. De regels veranderden in die eeuwen, maar veel praktische vragen bleven herkenbaar: met wie wil ik trouwen, kunnen we samen een huishouden voeren, waar gaan we wonen, wat gebeurt er met kinderen uit een eerder huwelijk en wat doen we als een partner overlijdt?

Partnerkeuze was persoonlijk én praktisch

Het is te simpel om te zeggen dat mensen vroeger alleen om geld of bezit trouwden. Aantrekkingskracht, genegenheid en liefde speelden ook een rol. Tegelijk kon een huwelijk grote gevolgen hebben voor bezit, werk en kinderen. Daarom woog iemand vaak meerdere zaken tegelijk af.

Doeke Wijgers Hellema uit Wirdum geeft daarvan een uitzonderlijk persoonlijk voorbeeld. In zijn levensschets beschreef hij hoe hij na het overlijden van zijn vriend Sytze Hommes diens weduwe Lijsbeth Hendriks Palsma beter leerde kennen. Hij vond haar aantrekkelijk, maar dacht ook na over haar vijf kinderen, haar schulden, haar boerderij en haar familie. Uiteindelijk beschreef hij hun verhouding met de woorden dat zij elkaar beminnen en liefhebben.

Dat ene voorbeeld laat goed zien waarom liefde en praktische overwegingen niet tegenover elkaar hoeven te staan. Hellema was verliefd én rekende tegelijk uit wat het huwelijk voor zijn leven zou betekenen.

Herberg rond 1550.

Een weduwe bracht vaak meer mee dan zichzelf

Toen Hellema met Lijsbeth trouwde, was zij al moeder. Drie van haar kinderen gingen bij hem wonen. Voor Hellema betekende trouwen dus onmiddellijk dat hij deel werd van een samengesteld gezin.

Ook haar boerderij en schulden moesten worden geregeld. Lijsbeth stelde hem voor de keuze: óf zij verhuisde naar hem en de boerderij werd verhuurd, óf Hellema gaf zijn school op en ging bij haar op de boerderij wonen. Hij koos ervoor zijn werk als schoolmeester te behouden. Zij trouwden niet in gemeenschap van goederen.

Dit is een belangrijk verschil met het moderne beeld van een huwelijk dat vooral begint met een gezamenlijke woning en een nieuw huishouden. Een huwelijk kon juist bestaande huishoudens, kinderen en bezittingen samenvoegen.

Ouders en familie konden invloed hebben

Bij jonge mensen speelden ouders en familie vaak een grotere rol dan tegenwoordig. Hun goedkeuring kon belangrijk zijn, zeker wanneer er bezit, een bedrijf of een grote leeftijdsverschil in het spel was.

Toen de 46-jarige weduwnaar Hellema belangstelling kreeg voor de ongeveer twintigjarige Dieuwke Klazes Nicolai, moest hij haar ouders om toestemming vragen. Zij maakten eerst bezwaren maar gingen uiteindelijk akkoord. Het leeftijdsverschil bedroeg ongeveer 25 jaar.

Het verhaal is des te opvallender omdat Dieuwke als kind leerling van Hellema was geweest. Haar moeder had haar ooit zelfs van zijn school gehaald nadat Hellema haar bij de arm had geschud. Jaren later ontstond er toch een relatie tussen Hellema en de volwassen Dieuwke.

Een tweede huwelijk moest ook juridisch worden geregeld

Na het overlijden van Lijsbeth moest Hellema niet alleen beslissen of hij opnieuw wilde trouwen. Er waren ook kinderen en bezittingen uit het eerste huwelijk. Zijn zwager Andele Palsma wilde bij Hellema's tweede huwelijk dat de belangen van Lijsbeths kinderen goed werden beschermd.

Voor het huwelijk met Dieuwke werd daarom een overzicht gemaakt van Hellema's boedel en van wat Dieuwke inbracht. Zij trouwden in gemeenschap van goederen. Het huwelijk werd op 2 mei 1813 voltrokken, ruim een jaar na het overlijden van Lijsbeth.

Waarom hertrouwen?

Voor een weduwnaar of weduwe met kinderen kon hertrouwen heel praktisch zijn. Er moest worden gekookt, gewassen, voor kinderen gezorgd en vaak ook een boerderij, winkel of ander bedrijf worden voortgezet. Familie kon tijdelijk helpen, maar dat was niet altijd een blijvende oplossing.

Na Lijsbeths overlijden kwam Hellema's bejaarde moeder een tijd bij hem helpen en nam een dochter huishoudelijke taken over. Hellema wist echter dat die situatie tijdelijk was. Hij vroeg zich expliciet af of een nieuw huwelijk een oplossing was, maar dacht tegelijk na over mogelijke conflicten als uit dat huwelijk opnieuw kinderen zouden worden geboren.

Dat laatste was niet theoretisch. Hellema kreeg uit zijn tweede huwelijk opnieuw kinderen. Daardoor ontstond een gezin met kinderen uit verschillende huwelijken en moesten later ook de erfrechten van verschillende groepen kinderen worden geregeld.

Een stiefgezin was geen uitzondering

Door de hogere sterfte op jonge en middelbare leeftijd kwamen stiefgezinnen veel voor. Een weduwe kon kinderen uit haar eerste huwelijk meenemen naar een nieuwe echtgenoot. Een weduwnaar kon opnieuw trouwen terwijl zijn eigen kinderen nog thuis woonden.

In zulke gezinnen speelden vragen die in genealogisch onderzoek gemakkelijk verborgen blijven. Woonde ieder kind daadwerkelijk thuis? Wie zorgde voor de jongste kinderen? Kreeg een stiefkind hetzelfde deel van een erfenis? En hoe verhield een nieuwe echtgenoot zich tot de familie van de overleden partner?

Een huwelijk kon de positie van een gezin veranderen

Huwelijken konden ook maatschappelijke gevolgen hebben. Een boerderij, herberg, winkel of ambachtelijk bedrijf kon via huwelijk beschikbaar komen aan iemand die dat bedrijf vervolgens mede ging voeren. Omgekeerd kon een huwelijk iemand verplichten schulden of verantwoordelijkheden van de partner mee te dragen.

Dat betekent niet dat mensen alleen strategisch trouwden. Het betekent wel dat de keuze van een partner gevolgen had voor werk, woonplaats, bezit en sociale positie.

Niet ieder huwelijk begon met een eigen huis

Een jong paar beschikte niet altijd onmiddellijk over een zelfstandige woning. Hellema's zoon Wijger en Jetske Ottes Idzerda wilden in 1818 trouwen, maar Wijger had nog geen eigen inkomen en geen woning. Zij huurden eerst een kamer.

Daarna hielp Hellema zijn zoon verder. Hij stelde een verbouwde bakkerij ter beschikking; Jetske begon er met de verkoop van kruidenierswaren en kleding en Wijger kreeg werk als assistent bij zijn vader. Wonen, familiehulp en het opbouwen van een bestaan hingen hier direct samen.

Markt rond 1550.

Zwangerschap vóór het huwelijk

Niet ieder kind werd binnen een huwelijk verwekt. Een zwangerschap kon een huwelijk versnellen, maar dat gebeurde niet altijd. Ook buitenechtelijke kinderen en ongehuwde moeders kwamen voor. De gevolgen verschilden sterk naar tijd, familie, plaats en sociale positie.

Voor een ongehuwde moeder kon economische steun van familie belangrijk zijn. Als zij later trouwde, betekende dat niet automatisch dat het kind juridisch of maatschappelijk precies dezelfde positie kreeg als kinderen uit het huwelijk.

Buitenechtelijke zwangerschappen

KNAW – onderzoek van Kees Mandemakers en Jan Kok naar huwelijksleeftijd en eerste kinderen, 1811-1915

Historisch-demografisch onderzoek naar Nederland tussen 1811 en 1915 laat zien dat onderzoekers de huwelijksleeftijd ook bestuderen in samenhang met het tijdstip waarop het eerste kind werd geboren. Zo kan in grote aantallen huwelijks- en geboorteakten worden onderzocht hoe vaak een zwangerschap al vóór het huwelijk was begonnen en hoe dit samenhing met veranderingen in huwelijkspatronen.

Onderzoek naar huwelijk en eerste kind

De dood van een partner veranderde alles

Een overlijden was niet alleen emotioneel. Het kon onmiddellijk gevolgen hebben voor inkomen, kinderen, bedrijf en woning. Een weduwe moest soms een boerderij of winkel voortzetten. Een weduwnaar moest opvang en huishoudelijk werk regelen. Bij minderjarige kinderen kwamen voogden en curatoren in beeld.

Toen Lijsbeth in 1810 overleed, bleef Hellema achter met kinderen uit verschillende gezinsverbanden en met ingewikkelde vermogenskwesties. Hij schreef later over de jaren van hun huwelijk dat hij veel zoet en zuur gesmaakt had en een leven met ziekten en zorgen in zijn gezin had doorgemaakt.

Dagboek van Doeke Wijgers Hellema, 1850

Op 31 oktober volgde de begrafenis. Hellema telde meer dan honderd genodigden en zeventien overdekte wagens naast de lijkwagen. Na de begrafenis bleef de familie in het sterfhuis bijeen voor gesprekken, de gebruikelijke rouwmaaltijd en drank. Het is een uitzonderlijk direct ooggetuigenverslag van rouw binnen één Fries boerengezin in het midden van de 19de eeuw.

Doeke Wijgers Hellema noteerde op 25 oktober 1850 dat zijn tweede vrouw Dieuwke Klazes Nikolai na 37 jaar en vijf maanden huwelijk overleed. Hij schreef hoe onverwacht en rustig haar laatste momenten waren en hoe diep hij en de kinderen haar verlies voelden.

Herberg rond 1550.

1850: Hellema beschreef het overlijden en de begrafenis van Dieuwke

Een tweede huwelijk kon ook gelukkig zijn

Hellema's huwelijk met Dieuwke duurde tientallen jaren. Zijn dagboeken laten zien dat hij haar niet alleen als echtgenote maar ook als spil van het huishouden en boerenbedrijf zag. Na haar overlijden in 1850 beschreef hij haar als iemand met goed oordeel over het bedrijf en de huishoudelijke omstandigheden.

Zijn meest treffende samenvatting was: Zij was de steun en vraagbaak van ons allen. Toen zij stierf, schreef de inmiddels hoogbejaarde Hellema dat daarmee voor hem ook de lust tot zijn bedrijf en het leven was verdwenen.

Dit is een mooi tegenwicht tegen het idee dat hertrouwen vooral een praktische oplossing was. Praktische noodzaak en diepe persoonlijke verbondenheid konden in hetzelfde huwelijk samengaan.

De nalatenschap bleef een bron van zorgen

Bij samengestelde gezinnen konden erfrechten ingewikkeld worden. Hellema had kinderen uit zijn eerste én tweede huwelijk. Bovendien beheerde hij nog vermogen dat uit de nalatenschap van Lijsbeth voortkwam.

Hij probeerde daarom al tijdens zijn leven duidelijke afspraken te maken. Hij wilde de kinderen uit zijn eerste huwelijk recht doen, maar ook voorkomen dat zijn tweede vrouw Dieuwke werd benadeeld. Dat leidde tot overleg met zijn zoon en later tot inschakeling van notarissen.

Hier zien we waarom testamenten, boedelscheidingen en voogdijakten zulke belangrijke genealogische bronnen zijn. Ze vertellen vaak veel meer over de werkelijke gezinsverhoudingen dan een trouwakte alleen.

Bruiloft en begrafenis hadden hun eigen gebruiken

Deze pagina gaat vooral over partnerkeuze en gezinsvorming. De manier waarop een huwelijk werd gevierd of een overledene werd begraven wordt daarom niet opnieuw uitgebreid beschreven.

Bruiloften en begrafenissen in Friesland rond 1800

Voor familieonderzoek

Bij een huwelijk is het nuttig verder te kijken dan de trouwdatum. Was een van beide partners eerder getrouwd? Waren er al kinderen? Wie bezat het huis of de boerderij? Werd er in gemeenschap van goederen getrouwd? Wie trad op als voogd voor minderjarige kinderen? En hoe snel volgde een nieuw huwelijk na het overlijden van een partner?

Juist die vragen maken zichtbaar waarom een huwelijk in een familiegeschiedenis vaak een veel grotere verandering was dan alleen een nieuwe achternaam of trouwdatum.

Weet u meer?

Kent u een goed gedocumenteerd verhaal over partnerkeuze, weduwschap, hertrouwen of een samengesteld gezin van vóór 1900? Dagboeken, brieven, testamenten en familieverhalen zijn bijzonder welkom.