Bevallen en kraamzorg in Friesland

Tot ver in de 19de eeuw werden kinderen vrijwel altijd thuis geboren. Dat gold voor een boerin in een afgelegen dorp, een arbeidersvrouw en een vrouw in een stad als Dokkum of Leeuwarden. Rond het bed stonden meestal vrouwen: familie, buurvrouwen en, als zij beschikbaar was, een vroedvrouw.

De vroedvrouw

Een ervaren vroedvrouw begeleidde de bevalling en hield moeder en kind in de gaten. Zij moest met haar handen kunnen voelen hoe het kind lag en proberen problemen op te lossen. Instrumenten waren in moeilijke gevallen eerder het terrein van een chirurgijn of dokter.

De kwaliteit verschilde sterk. Sommige vrouwen leerden vooral door ervaring. In steden kwam steeds meer toezicht op het beroep en konden vroedvrouwen worden onderzocht of aangesteld. Op het platteland kon een goede vroedvrouw een groot gebied bedienen.

Catharina Schrader reisde naar boerderijen en dorpen

Catharina Geertruida Schrader (1656-1746) is een uitzonderlijk goed gedocumenteerd Fries voorbeeld. Zij begon in 1693 als vroedvrouw en werkte eerst vanuit Hallum en later vooral vanuit Dokkum. Ze hield een notitieboek bij waarin zij haar bevallingen en moeilijke gevallen beschreef.

In haar eerste jaren kwam het merendeel van haar patiënten niet uit Hallum zelf. Ze reisde naar Marrum, het Bildt, De Leye, Stiens en Wijns. In oktober 1694 maakte ze zelfs de reis naar Nes op Ameland. Dat betekende uren onderweg zijn, terwijl een barende vrouw op haar komst wachtte.

Na haar verhuizing naar Dokkum bouwde Schrader een grote praktijk op. Tussen 1698 en 1712 begeleidde zij gemiddeld ongeveer 120 bevallingen per jaar. Van bijna tweeduizend bevallingen in deze periode vonden er ongeveer 225 buiten Dokkum plaats, meestal binnen enkele kilometers van de stad.

Bij een moeilijke bevalling werd ze van ver gehaald

Juist bij problemen reisde Schrader verder. Ze werd onder meer naar Oostermeer gehaald voor moeilijke bevallingen. Wie haar hulp wilde, stuurde iemand naar haar toe en zorgde vervolgens dat zij bij de vrouw kwam. In haar aantekeningen worden een slee en arreslee genoemd; voor andere reizen kan zij ook gebruik hebben gemaakt van trekvaarten en schuiten.

Dat maakt duidelijk wat een moeilijke bevalling op het platteland betekende. Er was geen ambulance en geen verloskamer om naartoe te rijden. Eerst moest iemand herkennen dat extra hulp nodig was. Daarna moest een ervaren vroedvrouw of chirurgijn worden gevonden en gehaald.

Als het kind verkeerd lag

Een kind kon in stuitligging of dwars liggen, de navelstreng kon naar buiten zakken of de moeder kon hevig bloeden. Schrader beschreef zulke problemen. Een ervaren vroedvrouw probeerde het kind met haar handen in een betere positie te brengen of de geboorte op een andere manier mogelijk te maken.

Als instrumenten nodig waren, werd eerder een chirurgijn of dokter ingeschakeld. Rond 1700 was de dokter vooral adviseur bij moeilijke verloskundige problemen; de chirurgijn was degene die vaker instrumentele hulp gaf. De grenzen waren niet absoluut: sommige artsen waren ook als chirurgijn opgeleid.

Moedersterfte: gevaarlijk, maar moeilijk precies te tellen

Zwangerschap en bevalling konden levensgevaarlijk zijn door bloedverlies, een vastzittend kind, zwangerschapsvergiftiging of infecties na de geboorte. Voor de 17de en 18de eeuw bestaan geen betrouwbare Friese cijfers waarmee voor iedere plaats een percentage moedersterfte kan worden gegeven.

Schraders eigen praktijk is bijzonder. In ongeveer vierduizend door haar beschreven bevallingen overleden volgens een latere medische analyse vijftien moeders, van wie drie al stervende waren toen zij erbij werd geroepen. Dat uitzonderlijk gunstige resultaat mag niet worden gebruikt als gemiddeld cijfer voor heel Friesland.

Ook de eerste dagen na de geboorte waren gevaarlijk

Na de bevalling moest de moeder herstellen. Bloedverlies en kraamvrouwenkoorts konden alsnog fataal worden. Men kende bacteriën nog niet en het belang van schone handen en steriele instrumenten werd pas veel later goed begrepen.

Een kraamvrouw hielp in huis bij de verzorging van moeder en baby. Zij kon wassen, het bed verschonen, eten verzorgen en de pasgeborene helpen verzorgen. Haar werk was praktisch en aanvullend op dat van de vroedvrouw, die verantwoordelijk was voor de bevalling zelf.

Een baby had een kwetsbare start

Kindersterfte was veel hoger dan tegenwoordig. Niet alleen de geboorte zelf was gevaarlijk. In de eerste levensjaren konden kinderen sterven aan diarree, luchtweginfecties, pokken en andere besmettelijke ziekten. Een ziekte die een gezond volwassen persoon overleefde kon voor een baby fataal zijn.

Daarom is het belangrijk onderscheid te maken tussen sterfte tijdens de bevalling en de veel bredere kindersterfte. Schraders aantekeningen vertellen vooral over de geboorte. Voor de totale kindersterfte zijn doop-, begraaf- en later burgerlijke registers nodig, en die zijn voor de 17de eeuw op het Friese platteland vaak onvolledig.

Stad en dorp

In een stad was de kans groter dat een vroedvrouw, chirurgijn of geneesheer dichtbij woonde. Op het platteland kon dezelfde deskundige juist van dorp naar dorp reizen. Schraders praktijk rond Dokkum laat zien dat de stad daardoor ook een centrum van medische hulp voor de omliggende dorpen kon zijn.

Rijkdom maakte verschil. Een welgesteld gezin kon gemakkelijker iemand van ver laten halen en betalen. Voor een arm gezin waren familie, buurvrouwen en de dichtstbijzijnde beschikbare vroedvrouw veel belangrijker.

In de 19de eeuw veranderde de kraamzorg langzaam

Ook in de 19de eeuw bleef thuis bevallen normaal. Wel kwamen er meer regels voor vroedvrouwen en artsen en nam de medische kennis toe. Pas toen hygiëne, infectiepreventie en professionele opleiding verbeterden, werd een bevalling geleidelijk veiliger.

Lees meer: Gezondheidszorg in Friesland .