Gezondheid en ziekte in Friesland rond 1800

Rond 1800 werd een zieke meestal thuis verzorgd. Familieleden, buren en dienstboden deden het dagelijkse werk rond het ziekbed. Een geneesheer, chirurgijn, vroedvrouw of apotheker kon worden ingeschakeld, maar afstand en kosten bepaalden mede of professionele hulp beschikbaar was.

De kennis van besmetting, bacteriën en virussen ontbrak. Daardoor waren ziekten en verwondingen die tegenwoordig goed behandelbaar zijn veel gevaarlijker. Tegelijk stond de geneeskunde rond 1800 niet stil: vooral de bestrijding van pokken veranderde snel door de koepokinenting.

Arts, chirurgijn en apotheker

De universitair opgeleide geneesheer hield zich vooral bezig met diagnose en het voorschrijven van behandelingen. Chirurgijns behandelden wonden en breuken en voerden handelingen uit waarvoor praktisch handwerk nodig was. Apothekers bereidden en verkochten geneesmiddelen. Op het platteland woonde niet in ieder dorp zo'n beroepsbeoefenaar.

Bij een ernstig ongeluk kon reistijd daarom belangrijk zijn. Een diepe snijwond, val van een wagen, trap van een paard of open botbreuk kon door bloedverlies of latere infectie levensbedreigend worden.

Pokken: rond 1800 kwam er een nieuwe mogelijkheid

Pokken waren vooral voor kinderen een ernstige bedreiging. De introductie van de koepokinenting maakte rond 1800 voor het eerst gerichte bescherming mogelijk. De in Dokkum geboren arts Sybrandus Fockema vestigde zich in 1802 in Leeuwarden en werd een uitgesproken voorstander van de vaccinatie.

Een 19de-eeuwse levensbeschrijving vermeldt dat Fockema vanwege zijn inzet voor de verspreiding van de koepokinenting twaalfmaal met een gouden medaille werd onderscheiden. Hij werkte daarnaast als verloskundige en als arts van Leeuwarder weeshuizen.

Biographisch woordenboek der Nederlanden - Sybrandus Fockema

1825 en 1826: na het water kwam de ziekte

De watersnood van februari 1825 maakte de kwetsbaarheid van de Friese gezondheidssituatie zichtbaar. Grote delen van de provincie stonden onder zeewater. Drinkwatervoorraden raakten vervuild of verzilt en landerijen bleven langdurig nat.

In 1826 volgde een zeer zware koortsepidemie. Doeke Wijgers Hellema noteerde hoe de ziekte ook zijn eigen huishouden trof. In november schreef hij dat familieleden langzaam herstelden, maar dat de koorts soms terugkeerde.

Hellema nam in zijn dagboek bovendien een bericht uit de Vriesche Courant over. Daarin werd gemeld dat vooral de overstroomde grietenijen zwaar door de ziekte waren getroffen en dat de sterfte in augustus, september en oktober ver boven normaal lag. Tegenwoordig wordt deze epidemie in belangrijke mate met malaria in verband gebracht.

Doeke Wijgers Hellema over de ziekte van 1826

Een brief uit 1826 maakt de epidemie persoonlijk

Tresoar bewaart een brief van de negentienjarige Lambertus van Giffen uit oktober 1826. Hij schreef over de epidemie en over zijn vader, de predikant David Flud van Giffen in Heerenveen, die van de ziekte herstelde. Ook noemde hij de toestand elders en liefdadigheidsacties voor zieken en getroffen gezinnen. Zo'n brief laat zien dat een epidemie niet alleen sterftecijfers betekende, maar ook weken van onzekerheid, herstel en hulp aan elkaar.

Fryslân - bericht over de brief van Lambertus van Giffen

1872: familievisite bij een arts in Akkrum

Alle Jans van der Sluis bezocht in november 1872 zijn schoonzoon Ruurd, die als arts werkte. Hieronder staat het deel van de dagnotitie dat over Ruurds medische werk tijdens de familievisite gaat; geldzaken en het verdere familiebezoek staan op de bronpagina.

Een arts behandelde dus niet alleen mensen in een spreekkamer. In deze ene notitie zien we huisbezoek, medicijnen klaarmaken, patienten thuis ontvangen en opnieuw onderweg gaan, midden in een familievisite. Alle en Pier van der Sluis: dagelijkse notities uit Friesland.

• Alle en Pier van der Sluis: dagelijkse notities uit Friesland

Gezondheid hing ook af van wonen, water en voeding

Een dokter kon maar een deel van het verschil maken. Schoon drinkwater, voldoende voedsel, droge woonruimte en de mogelijkheid om rust te nemen waren minstens zo belangrijk. Juist arme gezinnen waren kwetsbaar wanneer ziekte tegelijk betekende dat inkomen wegviel.

Drinkwater in Friesland

Gezondheidszorg in Friesland van de 16de tot de 19de eeuw

Gezondheidszorg in Nederland door de eeuwen heen

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.