Drinkwater vroeger – putten, regenwater en bier in Friesland

Friesland was rijk aan sloten, vaarten, meren en grachten, maar dat betekende niet dat schoon drinkwater overal vanzelfsprekend was. Op het platteland gebruikten gezinnen regenwater, putten en pompen en, als beter water ontbrak, ook water uit sloten en vaarten. In steden kwamen daar openbare pompen, grotere regenbakken en waterkelders bij.

Water was nodig om te drinken en te koken, maar ook voor wassen, schoonmaken, vee, zuivelbereiding en ambachten. Het halen en bewaren van goed water hoorde daarom bij het gewone dagelijkse werk.

Op het platteland: regenwater, putten en slootwater

Regenwater was vaak kostbaar. Via het dak en de goten kon het in houten tonnen, regenbakken of gemetselde reservoirs worden opgevangen. Waar bruikbaar grondwater bereikbaar was, groef men een put; later kwamen op meer plaatsen pompen. Een put was echter niet automatisch veilig. Mesthopen, privaten en afvalwater konden ondiep grondwater verontreinigen.

In waterrijke dorpen lag sloot- of vaartwater voor de hand voor wassen, schoonmaken en vee. Als er weinig regenwater of goed grondwater was, kon oppervlaktewater ook voor koken of drinken worden gebruikt. Juist dan dreigde besmetting door mest, afval of menselijke uitwerpselen.

Op een boerderij hoorde water halen bij het dagelijkse werk, naast melken, koken en schoonmaken. Dat dagelijkse ritme is ook te zien op Een dag op een Friese boerderij in 1823.

Rond 1900 in Koehool: regenwater beschermen tegen zout

Aan de zeedijk bij Koehool moest opgevangen regenwater tegen zout worden beschermd. Bij harde wind en buien vanaf zee kon zout in regenbakken en ander opgevangen water terechtkomen.

Bewoners moesten daarom opletten welk water zij opvingen. Water dat te zout was geworden kon niet zonder meer voor drinken, koken of de was worden gebruikt. Wanneer regenwater niet bruikbaar was, kon zoet water uit een dobbe of een andere lokale bron worden gehaald.

Dit was een plaatsgebonden probleem: verder landinwaarts speelde zout zeewater veel minder.

Koehool 1750-rond 1900

In Leeuwarden en Sneek: water onder het huis

Ook in de Friese steden werd regenwater opgeslagen. In Leeuwarden is achter het huidige Neushoorn een gemetselde waterkelder uit de 19de eeuw gevonden. Zo'n kelder kon regen- of grondwater koel onder de grond bewaren.

In Sneek zijn bij archeologisch onderzoek van het oude stadhuis zelfs twee kleine waterkelders en een grotere overwelfde waterkelder aangetroffen. De grotere kelder is niet ouder dan de 17de eeuw. Dat laat zien dat zulke voorzieningen ook in Friesland al vroeg deel konden uitmaken van grote huizen en stedelijke gebouwen.

Een waterkelder was iets anders dan een ijskelder. Een waterkelder bewaarde water; een ijskelder was bedoeld om natuurijs op te slaan en voedsel en drank koel te houden.

Armere stedelingen hadden meestal minder keuze. Zij waren vaker afhankelijk van een regenton, een gemeenschappelijke put of pomp en soms van water uit de gracht. Op Wonen in arbeidershuizen, kamers en stegen staat meer over de omstandigheden waarin stedelijke gezinnen leefden.

Harlingen: brouwen met water uit de gracht

Voor bier was veel water nodig. In Amsterdam moesten brouwers op den duur schoon water van buiten de stad laten aanvoeren. In Friesland kon het anders gaan. In Harlingen wordt in 1670 een brouwerij en mouterij genoemd bij een putstoel . Met zo'n installatie werd water uit de gracht omhooggehaald, onder meer om bier te brouwen.

Dat is een mooi verschil met Amsterdam. De manier waarop een brouwer aan water kwam hing sterk af van de plaatselijke waterkwaliteit. Waar lokaal water bruikbaar was, hoefde het niet over grote afstand te worden aangevoerd.

Op de eilanden: zoet water onder de duinen

De Friese Waddeneilanden hebben een bijzondere natuurlijke watervoorraad. Regen die in het duinzand zakt, vormt onder de duinen een voorraad zoet grondwater die als een zoetwaterbel boven het zoute grondwater ligt. Daardoor was op de eilanden, ondanks de zee rondom, zoet grondwater beschikbaar.

Bewoners waren daarnaast afhankelijk van regenwater en plaatselijke putten. De precieze combinatie verschilde per eiland en periode. De zoetwaterbel is ook tegenwoordig nog van groot belang voor de drinkwatervoorziening en de natuur.

Waarom dronk men zoveel bier?

Bier was in de 16de en 17de eeuw een gewone dagelijkse drank. Dat betekent niet dat iedereen de hele dag zwaar bier dronk. Er bestonden lichte soorten, zoals dunbier of kleinbier, met weinig alcohol. Juist die lichtere bieren werden ook door oudere kinderen gedronken; de jongste kinderen kregen vaker melk of karnemelk.

Bier kon al bij het ontbijt op tafel staan. Een 17de-eeuws ontbijt bestond bijvoorbeeld uit brood en boter met melk of bier. De Koninklijke Bibliotheek vat het voor die eeuw kernachtig samen: bier werd door oud én jong gedronken, zelfs bij het ontbijt.

Dat had niet alleen met waterkwaliteit te maken. Bier was ook voedsel, traditie en een belangrijk handelsproduct. Tijdens het brouwen werd het water verhit, waardoor een deel van de ziekteverwekkers werd gedood, maar mensen kenden bacteriën nog niet. Zij brouwden bier dus niet vanuit onze moderne kennis van microbiologie.

Vanaf de 17de en vooral de 18de eeuw kregen bier en andere oude dranken steeds meer concurrentie van koffie en thee. Meer over eten en drinken staat op Eten en drinken in Friesland rond 1800.

Wist men dat water koken hielp?

Eeuwenlang wist men niet dat bacteriën en andere ziekteverwekkers in water konden zitten. Men kon wel merken dat helder, fris water beter smaakte en dat stinkend of troebel water verdacht was. Drinkwater werd echter niet standaard gekookt om ziekte te voorkomen.

Koken gebeurde vanzelf bij soep, pap, bier, koffie en thee. In de 19de eeuw werd tijdens epidemieën steeds vaker aangeraden om verdacht drinkwater te koken. Pas toen het verband tussen menselijke uitwerpselen, besmet water en ziekte beter werd begrepen, werd schoon drinkwater een steeds duidelijker onderdeel van de volksgezondheid.

Welke ziekten konden door vuil drinkwater worden verspreid?

Met ontlasting besmet water kon onder meer cholera, buiktyfus en dysenterie verspreiden. Ook andere ernstige maag-darminfecties konden via vuil water worden overgedragen. Vooral bij kinderen en verzwakte mensen kon hevige diarree door uitdroging levensgevaarlijk worden.

De cholera-epidemieën van de 19de eeuw maakten duidelijk hoe gevaarlijk slechte drinkwatervoorzieningen konden zijn. Meer over ziekte en medische zorg staat op Gezondheid en ziektes rond 1800.

Malaria: wel met water verbonden, maar niet met drinken

Malaria hoort bij een ander mechanisme. De ziekte wordt niet veroorzaakt door het drinken van vuil water, maar door malariaparasieten die via muggen worden overgebracht. Natte, moerassige gebieden en stilstaand of langzaam stromend water konden veel muggen opleveren. Daardoor kon een natte omgeving de kans op malaria vergroten zonder dat het drinkwater zelf de besmettingsroute was.

1825: zout en vuil water na de watersnood

De stormvloed van februari 1825 overstroomde grote delen van Friesland. Niet alleen huizen, vee en land werden getroffen. Zout en vervuild overstromingswater kon ook in putten, sloten en regenbakken terechtkomen. Daardoor werd juist na de ramp schoon zoet water moeilijker te krijgen.

Dat probleem kwam boven op andere gevolgen van de ramp: bedorven voedselvoorraden, verdronken vee, modder en afval. In de jaren daarna trad veel ziekte op. Daarbij moeten verschillende oorzaken uit elkaar worden gehouden: darminfecties konden met vervuild water samenhangen, terwijl malaria via muggen werd overgebracht.

Van regenbak naar waterleiding

In de 19de eeuw groeide langzaam het besef dat een stad niet alleen straten en grachten nodig had, maar ook een betrouwbare drinkwatervoorziening. Waterleidingen, betere pompen, riolering en toezicht op afval maakten de afhankelijkheid van regentonnen, putten en grachtwater uiteindelijk kleiner.

Dat ging niet in één keer. Nog lang bleven oude en nieuwe systemen naast elkaar bestaan. Een huishouden kon al toegang hebben tot een pomp en toch regenwater bewaren voor wassen of schoonmaken.

Een aardige tegenstelling

Amsterdam moest voor zijn groeiende bevolking schoon water van buiten de stad laten aanvoeren. In Sneek lag schoon regenwater onder het stadhuis opgeslagen, in Leeuwarden zijn waterkelders teruggevonden, in Harlingen haalde een brouwer water met een putstoel uit de gracht en op de Waddeneilanden lag een voorraad zoet water onder de duinen. De vraag was overal dezelfde – waar vinden we bruikbaar water? – maar het antwoord kon per plaats sterk verschillen.

Damwoude rond 1947: nog geen waterleiding

Het Nederlands Openluchtmuseum bewaart een landarbeiderswoning uit Damwoude. Rond 1947 had het huis al elektriciteit en een radio, maar nog geen aansluiting op de waterleiding. De kinderen van Klaas en Trijntje Wijnsma-van der Hoek moesten daarom iedere dag met zware emmers water bij de pomp halen.

Nederlands Openluchtmuseum – landarbeiderswoning uit Damwoude

Drinkwater buiten Friesland

Drinkwater in Nederland door de eeuwen heen

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.