Wonen op het platteland: boerderij en eenvoudige woning

Op het Friese platteland konden twee gezinnen op korte afstand van elkaar wonen en toch over heel verschillende woonruimte beschikken. Een boer woonde met zijn gezin in een gebouw waarin wonen, opslag en het houden van vee samenkwamen. Een landarbeider, dagloner of arme ambachtsman kon met zijn gezin in een veel kleiner huis wonen. Toch hadden beide huishoudens veel gemeen: er was geen waterleiding, geen elektrisch licht en geen moderne riolering. Vuur, daglicht, water halen, voedsel bewaren en het werk rond het huis bepaalden een groot deel van het dagelijks leven.

Voor vergelijking met plattelandswoningen elders in Nederland, waaronder Nunspeet, Damwoude en Zoutkamp, zie Wonen op het platteland in Nederland van de 18de tot de 20ste eeuw.

• Wonen op het platteland in Nederland van de 18de tot de 20ste eeuw

Deze pagina gaat vooral over de periode vanaf ongeveer 1550 tot in de 19de eeuw. De precieze inrichting veranderde door de eeuwen heen en verschilde per streek en vermogen. De Friese boerderij en de eenvoudige woning worden daarom steeds naast elkaar bekeken.

Een boerderij was huis en bedrijf tegelijk

Een boerderij was niet alleen een woning. Onder hetzelfde dak of direct aansluitend bevonden zich ook ruimten voor vee, hooi, gereedschap, zuivelbereiding en voorraden. Daardoor liep het werk voortdurend door het gezinsleven heen. 's Morgens begon de dag niet wanneer iemand naar zijn werk vertrok: het werk stond letterlijk naast de woonruimte.

Bij een eenvoudige Friese langhuisboerderij lagen woondeel, stal en bedrijfsruimte in elkaars verlengde. Zulke boerderijen konden in de loop van de tijd worden uitgebreid of aangepast. Het precieze uiterlijk verschilde, maar het basisprincipe is belangrijk: mensen, dieren, voedselvoorraad en werk bevonden zich zeer dicht bij elkaar.

• Het boerenleven in Friesland rond 1800
• Boeren, boerenknechten en landarbeiders

Het kleine huis van de arbeider

Een landarbeider had die bedrijfsruimte niet nodig, maar beschikte meestal ook over veel minder woonruimte. Een eenvoudig huis kon uit weinig vertrekken bestaan. Koken, eten, zitten, herstellen van kleding en andere werkzaamheden vonden dan in dezelfde ruimte plaats. Bedsteden namen weinig vloeroppervlak in en maakten het mogelijk om in een kleine woning toch meerdere slaapplaatsen te hebben.

Het verschil met de boerderij zat dus niet alleen in rijkdom. De boerderij had ruimte nodig om het bedrijf te laten functioneren. Het arbeidershuis was in de eerste plaats een goedkope woonplek dicht bij het land of de boerderijen waar werk te vinden was.

De haard was het middelpunt

In beide woningen was vuur onmisbaar. Op of bij de haard werd gekookt en het vuur gaf warmte en licht. Turf en hout moesten worden aangevoerd en droog worden bewaard. Wie weinig brandstof had, kon niet eenvoudig de verwarming hoger zetten.

Op een boerderij was doorgaans meer ruimte en kon het huishouden beschikken over eigen producten. Een arm arbeidersgezin moest veel scherper rekenen. In een koude winter konden weinig werk, duur voedsel en de kosten van brandstof tegelijk problemen geven.

Na zonsondergang veranderde het huis

Elektrisch licht bestond niet. Kaarsen en olielampen gaven maar een beperkte hoeveelheid licht en kostten geld. Het vuur leverde daarnaast enig schijnsel. Werk waarbij goed zicht nodig was, deed men daarom bij voorkeur overdag.

Vooral in de winter waren de dagen kort. Een boerengezin kon 's avonds nog bij het vuur zitten, praten of eenvoudig werk doen, maar het huis was veel donkerder dan een moderne woning. Voor een arm gezin was het nog minder aantrekkelijk om urenlang kaarsen of lampolie te verbruiken. Het ritme van opstaan, werken en naar bed gaan werd daardoor sterker door het daglicht bepaald.

Lees meer:
Slapen voor de 19de eeuw

Slapen in een bedstede

Een bedstede was praktisch omdat zij nauwelijks vloeroppervlak innam. In een boerderij konden verschillende bedsteden in het woondeel zijn aangebracht. In een klein arbeidershuis kon dezelfde oplossing ervoor zorgen dat een gezin in één vertrek kon wonen én slapen.

Kinderen konden een slaapplaats delen. Ook knechten en meiden die op een boerderij inwoonden, moesten ergens in of bij het bedrijf slapen. De moderne scheiding tussen woonkamer, ouderslaapkamer, kinderkamers en werkplek bestond daardoor niet.

Water moest naar het huis worden gebracht

Ook op het platteland kwam water niet uit een kraan. Regenwater kon worden opgevangen en daarnaast waren er putten, pompen, sloten en andere waterbronnen. Welk water bruikbaar was, hing sterk af van de plaatselijke omstandigheden.

Iedere emmer die voor koken, drinken, wassen of schoonmaken nodig was, moest worden gehaald. Een huishouden moest daardoor veel zuiniger met water omgaan dan tegenwoordig. Voor een groot boerenhuishouden kwam daar het schoonmaken van melkgerei en ander bedrijfsmateriaal nog bij.

Geen badkamer en geen modern toilet

Een aparte badkamer was er niet. Wassen gebeurde met water dat eerst gehaald en eventueel verwarmd moest worden. Ook een toilet met waterspoeling en aansluiting op een riool ontbrak. Afhankelijk van woning en periode gebruikte men een eenvoudig privaat, een ton, emmer of andere voorziening.

Op het platteland was er meer ruimte om mest en organisch afval buiten de directe woonruimte te verwerken dan in een dichtbebouwde stadssteeg. Op een boerderij was mest bovendien waardevol voor het land. Dat betekende niet dat het erf schoon was naar moderne maatstaven: vee, mest, modder, afvalwater en mensen bevonden zich dicht bij elkaar.

Rond 1900: een arbeidersgezin aan de Friese kust

De jeugdherinneringen van Maartje Terpstra-Heeringa (1890-1985) geven een uitzonderlijk concreet beeld van één huishouden aan de zeedijk bij Koehool rond 1900. Zij vertelde later over Sédyk 5, waar haar ouders met zeven kinderen woonden. Het gaat om één gezin en niet om een beschrijving van heel Friesland.

Wonen en werken liepen er sterk door elkaar. Haar vader viste in het voorjaar en werkte buiten het visseizoen als landarbeider; in de winter werd in de schuur vlas bewerkt. Daardoor kon dezelfde ruimte achtereenvolgens vol liggen met boot, netten en fuiken of gebruikt worden voor stoffig en sterk ruikend vlaswerk.

• Bezoekers kwamen via de schuur vaak achterom; zonder bel of klopper maakte een bezoeker bij binnenkomst kenbaar dat er iemand was.
• Regenwater was belangrijk voor drinken en koken. Aan de zeedijk moest het gezin opletten dat zoute neerslag en zeewind de regenbak niet onbruikbaar maakten.
• Het huis was donker. Maartje herinnerde zich dat zij na school eerst de gordijntjes opendeed om meer daglicht binnen te laten. In de kamer hing één petroleumlamp; om olie te sparen werd de schemering zo lang mogelijk benut.
• Het gezin had twee bedsteden. Vader en moeder sliepen in de ene; drie of vier kinderen konden tegelijk in de andere liggen. Voor extra warmte werd soms een steen in de kachel verwarmd, in flanel gewikkeld en in bed gelegd.
• De bedden werden opgebouwd met stro en zakken gevuld met gedroogd zeegras. Eén onderbedstee was zo laag dat Maartje zich herinnerde dat zij er als kind op haar knieën in moest kruipen.
• Kleding werd zo lang mogelijk gebruikt. Haar moeder maakte kinderkleding uit gedragen kleding en stukken gingen van het ene kind naar het andere. De kinderen kregen bovendien breiwerk als taak.
• De was gebeurde met de hand. De was werd uitgekookt, in een tobbe gewassen en in vaart of dijkgracht gespoeld. Aan de winderige zeedijk werd het wasgoed stevig aan de lijn bevestigd.

Koehool 1750-rond 1900: vissers en gezinnen aan de zeedijk

Bron van de herinneringen: beschrijving van Sédyk 5 op basis van gesprekken met Maartje Terpstra-Heeringa

De boerin werkte in huis én bedrijf

De grens tussen huishouden en beroep is bij een boerderij moeilijk te trekken. De boerin bereidde eten en verzorgde kinderen, maar kon ook melken, boter en kaas maken, dieren verzorgen, de moestuin onderhouden en tijdens drukke werkzaamheden meehelpen.

In officiële registers staat bij zulke vrouwen vaak geen beroep. Dat geeft een verkeerd beeld wanneer we daaruit zouden afleiden dat zij niet werkten. Het huishouden zelf was arbeidsintensief en een groot deel van dat werk hoorde rechtstreeks bij het landbouwbedrijf.

Lees meer:
Beroepen die vaak door vrouwen werden uitgevoerd

1823: de ochtend op een Friese boerderij

Doeke Wijgers Hellema beschreef in 1823 het boerenleven in Wirdum uitzonderlijk gedetailleerd. Zijn beschrijving laat zien hoeveel werk al was verricht voordat een modern huishouden aan het ontbijt zou denken. Melk moest worden verwerkt, melkgerei schoongemaakt en het vuur gebruikt voor de zuivelbereiding en het eten.

In de molkenkelder stonden de aden waarin melk werd bewaard. Bij de verwerking waren een kaasketel en ander gereedschap nodig. Ondertussen moesten kinderen worden verzorgd en maaltijden worden klaargemaakt. Het is een goed voorbeeld van een huis waarin landbouwbedrijf en gezinsleven voortdurend door elkaar liepen.

Lees meer:
Een dag op een Friese boerderij in 1823

Voedselvoorraad vroeg om ruimte

Een boerengezin kon een belangrijk deel van zijn voedsel zelf produceren. Vlees werd gezouten of gerookt, groenten en aardappelen moesten worden opgeslagen en melk werd verwerkt tot producten die langer houdbaar waren. Dat vroeg om voorraadruimte en kennis van bewaren zonder koelkast.

Een landarbeidersgezin was veel afhankelijker van wat het kon kopen of als onderdeel van loon en werk kon verkrijgen. Rond 1800 bestond het eten van arme daglonersgezinnen volgens beschrijvingen vooral uit eenvoudige producten als roggebrood en aardappelen. Vlees en vet waren veel minder vanzelfsprekend dan bij een welvarender boerenhuishouden.

Lees meer:
Eten en drinken in Friesland rond 1800

Kinderen groeiden midden in het werk op

Op een boerderij zagen kinderen iedere dag hoe hun ouders, knechten en meiden werkten. Zij kregen zelf al jong kleine taken. Zodra een jongen een paard kon besturen, kon hij bijvoorbeeld helpen bij werkzaamheden met paard en wagen, eg of ploeg. Tijdens drukke landbouwmaanden ging werk gemakkelijk vóór school.

Ook kinderen van landarbeiders moesten bijdragen zodra dat mogelijk was. In de zomer was hun arbeid voor het gezin waardevoller dan in de winter. Daarom was schoolbezoek op het platteland sterk met het landbouwseizoen verbonden.

• Opgroeien op het Friese platteland rond 1800
• Onderwijs en opvoeding door de eeuwen heen

Knechten en meiden hoorden bij het huishouden

Bij een boer met personeel hield het huishouden niet op bij ouders en kinderen. Een inwonende boerenknecht of dienstmeid at mee en sliep op de boerderij. Daarmee waren zij tegelijk werknemer en huisgenoot.

Dat maakte een boerderij tot een andere leefwereld dan het kleine huis van een dagloner. Daar moest het eigen gezin met weinig ruimte rondkomen. Tijdens hooien en oogsten kon een arbeider overdag wel op een grote boerderij werken en 's avonds terugkeren naar een woning die veel eenvoudiger was dan die van zijn werkgever.

Een slechte oogst trof beide huizen anders

Boer en landarbeider waren allebei afhankelijk van de landbouw, maar hun risico's verschilden. Een boer kon vee verliezen, met schulden blijven zitten of zijn pacht niet meer kunnen betalen. Een losse arbeider bezat meestal veel minder, maar verloor bij te weinig werk onmiddellijk inkomen.

De grote golven van veeziekten in de 18de eeuw konden daardoor een hele lokale economie raken. Wanneer boeren minder vee en minder geld hadden, was er ook minder werk voor knechten en dagloners. Sommige gezinnen verlieten uiteindelijk het platteland en zochten werk in een stad.

Lees meer:
Sneek in de 18de eeuw: trek naar de stad en woningdruk

• Sneek in de 18de eeuw: trek naar de stad en woningdruk

Twee huizen, één landschap

De eenvoudige boerderij en het arbeidershuis stonden dus niet los van elkaar. De bewoners waren economisch met elkaar verbonden. De boer had tijdens drukke perioden arbeidskrachten nodig; de landarbeider had de boer nodig voor inkomen. Hun kinderen ontmoetten elkaar in het dorp en soms op school. Zij gebruikten dezelfde wegen, vaarten, markten en kerken.

Maar achter de voordeur waren de verschillen groot. De boerderij bood bedrijfsruimte, voorraden en vaak meer mogelijkheden om zelf voedsel te produceren. Het arbeidersgezin beschikte over minder ruimte en had minder reserves wanneer werk wegviel. Juist door beide woningen naast elkaar te bekijken wordt duidelijk hoeveel iemands plaats in de lokale economie bepaalde hoe hij woonde.

Weet u meer?

Kent u een oude Friese boerderij of arbeiderswoning waarvan bekend is hoe de bewoners er vroeger leefden? Ook boedelinventarissen, oude foto's, tekeningen en familieverhalen kunnen helpen om het dagelijkse wonen concreter te maken.