Wonen op het platteland in Nederland van de 18de tot de 20ste eeuw

Er bestond geen standaard plattelandswoning. Een Friese boerderij, een daglonershuis op de Veluwe en een vissershuis bij de Zuiderzee verschilden in bouw, materiaal en indeling. Toch kwamen veel praktische problemen terug: weinig afzonderlijke kamers, verwarming met één vuur, water halen, voedsel bewaren en wonen dicht bij het werk.

Deze pagina gebruikt daarom verschillende plaatsgebonden voorbeelden. Waar een voorbeeld uit Friesland, Gelderland of Groningen komt, staat dat er uitdrukkelijk bij.

In eenvoudige woningen werden wonen, koken, werken en slapen vaak in weinig vertrekken gecombineerd.

De woonruimte was tegelijk werkruimte

In een klein huis draaide veel om één verwarmde kamer. Daar werd gekookt, gegeten, kleding gerepareerd en soms betaald thuiswerk gedaan. Bedsteden maakten het mogelijk om slaapplaatsen te maken zonder aparte slaapkamers.

Bij boeren lagen woning en bedrijf nog dichter bij elkaar. Melk verwerken, dieren verzorgen, gereedschap bergen en voedsel opslaan waren onderdeel van hetzelfde erf. De Friese beschrijving van Doeke Wijgers Hellema uit 1823 laat zien hoe de boerin 's morgens al in de molkenkelder werkte terwijl de rest van het huishouden op gang kwam. Een dag op een Friese boerderij in 1823 beschrijft dat ritme stap voor stap.

1873 in Nunspeet: elf mensen in één kamer

Het Nederlands Openluchtmuseum bewaart een daglonershuisje uit Nunspeet. Het huis bestond uit één kamer, enkele bedsteden en een stal voor de geit. In 1873 woonde er een gezin van elf personen uit de familie Bakker. Het huis hoorde bij een arme huttenkolonie op de hei.

De gezinsleden leefden van dagloon wanneer boeren werk aanboden. In het voorjaar trok het hele gezin, inclusief de geit, naar Drenthe of Friesland om eikenbast te schillen. Dit is een Gelders voorbeeld, maar het laat concreet zien hoe wonen, seizoensarbeid en gezinswerk in een arm plattelandshuishouden met elkaar verbonden waren.

Nederlands Openluchtmuseum – daglonershuisje uit Nunspeet

Bedstede rond 1800.

Water, vuur en licht bepaalden het dagelijkse ritme

Zonder waterleiding moest iedere emmer worden gehaald bij pomp, put, regenbak of andere bron. Water voor wassen en schoonmaken moest bovendien vaak eerst worden verwarmd. Ook brandstof voor koken en verwarming moest worden gekocht, verzameld of opgeslagen.

Kaarsen en lampolie kostten geld. Daarom bepaalde het daglicht sterker dan tegenwoordig wanneer nauwkeurig werk praktisch uitvoerbaar was. Slapen door de eeuwen heen laat zien hoe verlichting en verwarming ook het slaapritme beïnvloedden.

Damwoude rond 1947: wel elektriciteit, nog geen waterleiding

Een Friese landarbeiderswoning uit Damwoude in het Nederlands Openluchtmuseum laat zien dat modernisering niet overal tegelijk kwam. Rond 1947 woonden Klaas en Trijntje Wijnsma-van der Hoek er met drie kinderen en twee kleinkinderen. Elektriciteit en een radio waren aanwezig, maar het huis had nog geen aansluiting op de waterleiding. De kinderen liepen dagelijks met zware emmers naar de pomp.

Ongeveer dertig jaar eerder was het er nog voller geweest: toen woonden er volgens het museum elf mensen. Niet iedereen kon tegelijk aan tafel zitten. Dit voorbeeld is Fries en kan daarom ook worden vergeleken met wonen op het Friese platteland.

Nederlands Openluchtmuseum – landarbeiderswoning uit Damwoude

In de 19de eeuw konden zeer kleine woningen nog steeds grote gezinnen herbergen.

Zoutkamp rond 1920: het hele gezin hielp mee

Het Zuiderzeemuseum vertelt het verhaal van de familie Buitjes uit Zoutkamp. Vader was als visser vaak op zee. Moeder bestuurde het huishouden en verdiende daarnaast geld met onder meer wassen en bonen lezen. Zes kinderen hielpen vóór en na school met allerlei klussen.

In zo'n huishouden was de woning geen plaats die losstond van werk. Schoonmaken, wassen, eten bereiden, herstellen en betaald bijwerk vonden er naast elkaar plaats. Dit Groningse voorbeeld uit de jaren twintig laat zien dat die combinatie van wonen en werken nog tot ver in de 20ste eeuw kon blijven bestaan.

Zuiderzeemuseum – het huishouden van de familie Buitjes

Woningen kregen een persoonlijk stempel

Het Zuiderzeemuseum richt historische huizen waar mogelijk in op basis van gesprekken met vroegere bewoners of mensen die het huis uit eigen ervaring kenden. Daardoor laat een museumhuis niet alleen een abstract woningtype zien, maar kan het ook het leven van een concrete bewoner reconstrueren. Dat is belangrijk: twee gezinnen in vergelijkbare huizen konden door beroep, inkomen en gezinssamenstelling toch heel anders leven.