Eten en drinken rond 1800

Wat er rond 1800 op tafel kwam verschilde sterk per streek, seizoen en welstand. Een plattelandsgezin dat zelf graan, aardappelen, groenten of zuivel produceerde at anders dan een stedelijk huishouden dat veel voedsel moest kopen. Daarom zijn regionale bronnen vooral bruikbaar als concrete voorbeelden en niet als beschrijving van heel Nederland.

Een Fries voorbeeld rond 1800

Een uitvoerige beschrijving uit 1813 laat zien wat op het Friese platteland werd gegeten. Veel gebruikte voedingsmiddelen waren erwten, paardenbonen, aardappelen, boekweit en gort. Tarwemeel werd minder vaak gebruikt.

Van boekweit- of gortmeel maakte men verschillende gerechten. Een bekend gerecht was potstro. Dit was een pap van meel en melk die men lang roerde totdat een stevige massa ontstond. Deze pap werd gegeten met een saus van melk en boter, of met vet dat soms met stroop werd gemengd wanneer men zich dat kon veroorloven.

In de zomer aten mensen veel grote of Romeinse bonen. Ook groenten zoals wortelen, knollen en kool werden gegeten, maar in kleinere hoeveelheden.

Het gewone brood in Friesland was roggebrood. Daarnaast werd ook tarwebrood gegeten dat met zemelen werd gebakken. Dit brood stond bekend als een grofweienbolle. Soms werd brood in stukken gesneden, in kokende melk geweekt en daarna gegeten met een saus van melk en boter. Veel boeren aten dit gerecht op zondag.

Bij boeren met iets meer geld werd soms tarwebrood met krenten gegeten. Dit werd gezien als een bijzondere traktatie en niet als dagelijks voedsel.

Vlees moest een jaar meegaan

In de herfst slachtte een boer meestal genoeg vee om een heel jaar van te eten. Een deel van het vlees en spek werd gezouten en in pekel bewaard. Een ander deel werd eerst sterk gezouten en daarna in de schoorsteen gehangen om te roken. Het gezouten vlees werd vooral in de winter gegeten en het gerookte vlees in de zomer.

Naast andere gerechten aten veel mensen twee keer per dag pap of brij van gort met karnemelk.

Bij feesten gaven welgestelde boeren uitgebreider eten. Dan waren er bijvoorbeeld wijn, pruimen, zoete appels, gebraden kalfsvlees en schapenvlees. Ook werd vaak een dikke koek van tarwemeel met krenten gegeten, die bekend stond als boffert.

Dagloners met een groot gezin hadden meestal eenvoudiger voedsel. Zij aten vooral roggebrood en aardappelen. Het brood werd gegeten met een beetje boter of een stuk kaas. Aardappelen werden meestal gegeten met zout en mosterd en maar zelden met vet.

Koffie, thee, karnemelk en sterke drank

De meest gewone dranken waren koffie en thee, die meestal vrij slap werden gedronken. Bij meer welgestelde boeren was de thee vaak van goede kwaliteit, vergelijkbaar met die van burgers in de steden. Koffie werd vaak gemengd met cichorei. Door de hoge prijs van koffie gebruikte men soms ook een vervangende drank van gebrande rogge en gerst gemengd met cichorei. Koffie en thee dronk men vaak meerdere keren per dag.

Buiten koffie en thee was karnemelk een veel gedronken drank.

Bij zwaar werk gaf een boer soms jenever aan zijn arbeiders. Wijn werd weinig gedronken, zelfs niet door meer welgestelde mensen. In de herbergen dronk men vooral jenever of bier en rookte men een pijp.

In welgestelde gezinnen leek het eten op dat in andere delen van Nederland. De gerechten en de manier van koken lagen ongeveer tussen de Franse en de Engelse keuken. Buiten feestelijke maaltijden bestond een maaltijd meestal uit een klein aantal gerechten.

1823: Hellema beschrijft wat er werkelijk op tafel kwam

Doeke Wijgers Hellema beschreef in 1823 een gewone middagmaaltijd op een Friese boerderij. Hij noemt aardappelen, erwten, bonen, gort, boekweit en meelspijzen, vaak aangevuld met vet, spek of rookvlees. Na de maaltijd volgde geregeld brij van karnemelk en gort. Zijn beschrijving sluit opvallend goed aan bij het rapport uit 1813, maar geeft daarnaast de tijden en het ritme van één concreet boerenhuishouden.

Een dag op een Friese boerderij in 1823

1865: een koe slachten en daarna visite

Dit is het deel van Alle's notities van 6 en 7 november dat over slachten, eten en bezoek gaat. Zakelijke werkzaamheden uit die dagen zijn hier niet herhaald.

Dit is één huishouden in Hemrik, niet het menu van alle Friezen. Wel laat de notitie precies zien hoeveel vlees en vet één geslachte koe in dit geval opleverde en dat thee met een boterham ook laat op de avond aan bezoekers werd gegeven.

1872: koffie, Madeira en eten tijdens een familievisite

Hier staat alleen het deel van de familievisite dat over ontvangst, eten en drinken gaat. De langere dagnotitie, met geldzaken en de verdere route van Ruurd en Mintje, staat op de bronpagina.

De volgorde is opvallend precies genoteerd: aankomst, paard stallen, koffie, werk van de arts, Madeira, maaltijd en vertrek. Alle en Pier van der Sluis over dagelijkse maaltijden en visites.

• Alle en Pier van der Sluis over dagelijkse maaltijden en visites

Rond 1900 aan de zeedijk

Een eeuw later laat het gezin waarin Maartje Terpstra-Heeringa in Koehool opgroeide zien hoe eenvoudig het menu in een vissers- en arbeidersgezin nog kon zijn. Zij herinnerde zich aardappelen, kool en raapjes als gewone kost. Vis werd gebakken, gestoofd of gekookt en vlees kwam veel minder vaak op tafel. Het gezin hield bovendien enkele schapen voor lammeren, melk en kaas.

Dit is een herinnering aan één gezin aan de Friese zeedijk en geen beschrijving van alle huishoudens rond 1900.

Dagelijks leven in Koehool rond 1900

1916: de vrijdagavondmaaltijd in Enkhuizen

Een ander, later voorbeeld komt uit Enkhuizen. Het Zuiderzeemuseum vertelt het persoonlijke verhaal van het Joodse gezin Kornalijnslijper. Op een vrijdag in 1916 bereiden moeder Naatje en dochter Dina de sjabbatmaaltijd, terwijl de andere gezinsleden zich op de rustdag voorbereiden. Zoon Meijer verheugt zich op de boterkoek die zijn moeder na de maaltijd heeft gemaakt. Dit voorbeeld hoort bij Enkhuizen en laat zien hoe geloof, gezin en eten in één huishouden samenkwamen.

Zuiderzeemuseum - het gezin Kornalijnslijper in Enkhuizen, 1916

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.