Kinderen in de Friese steden rond 1800

Een kind in Leeuwarden, Sneek, Harlingen of Franeker groeide rond 1800 op in een omgeving van smalle straten, grachten, werkplaatsen, winkels, pakhuizen, markten en kerken. Hoe die jeugd eruitzag hing sterk af van het gezin. Een koopmanszoon kon jarenlang onderwijs krijgen. Een kind van een losse arbeider of arme weduwe kon al jong moeten meehelpen om eten op tafel te krijgen.

De stad bood meer scholen en meer soorten onderwijs dan een gemiddeld dorp. Dat betekende niet dat alle kinderen regelmatig naar school gingen. Schoolgeld, kleding, boeken en vooral het verlies van de inkomsten van een werkend kind konden voor arme gezinnen zwaar wegen. Sommige kinderen bezochten daarom maar korte tijd school of kwamen onregelmatig.

Niet ieder stadskind ging even lang naar school

In een gewone lagere school leerden kinderen eerst lezen en daarna schrijven. Rekenen en godsdienstonderwijs konden daar bijkomen. Lezen en schrijven waren dus niet hetzelfde: iemand kon enige jaren onderwijs hebben gevolgd en toch later moeite hebben met het zetten van een handtekening.

Voor arme kinderen was vooral het regelmatige schoolbezoek een probleem. Een jongen kon boodschappen doen, helpen in een werkplaats, sjouwen of ander eenvoudig werk verrichten. Een meisje kon thuis nodig zijn om op jongere kinderen te passen, schoon te maken of later als dienstmeisje te gaan werken. Een paar verdiende stuivers konden voor een arm huishouden belangrijker zijn dan nog een jaar school.

Rond 1800 werd onderwijs steeds meer als een publieke taak gezien. De schoolwetten van 1801, 1803 en 1806 brachten landelijk meer regels en toezicht. Daarmee verdwenen verschillen tussen arme en rijke kinderen niet ineens.

Lees meer: Onderwijs en opvoeding in Nederland door de eeuwen heen .

• Onderwijs en opvoeding in Nederland door de eeuwen heen

Kinderen uit welgestelde gezinnen

Voor kinderen van rijke kooplieden, bestuurders, predikanten en andere welgestelde stedelingen waren de mogelijkheden veel groter. Jongens konden na het eerste onderwijs naar een Latijnse school. Daar was Latijn het belangrijkste vak, omdat die taal nodig was voor een universitaire studie.

Slechts een kleine groep kwam uiteindelijk aan een universiteit terecht. Wie voldoende geld had en een beroep als predikant, jurist of arts wilde gaan uitoefenen, kon na de Latijnse school gaan studeren. Friese studenten gingen onder meer naar de universiteit van Franeker, en ook naar Groningen, Leiden of Utrecht.

Ook rijke meisjes konden behoorlijk veel onderwijs krijgen, maar hun leerweg was anders. Zij konden thuis les krijgen van een gouvernante of particuliere leraren, of een Franse school of kostschool bezoeken. Naast lezen en schrijven konden Frans, muziek, tekenen, handwerken en soms dans deel van hun opleiding zijn. De bedoeling was vaak dat zij later zelfstandig een welgesteld huishouden konden leiden.

Werken begon voor veel kinderen vroeg

Jeugd en werk liepen in arme gezinnen in elkaar over. Er was geen vaste leeftijd waarop ieder kind stopte met spelen en begon te werken. Eerst hielp een kind thuis. Later kon het klusjes voor anderen doen en uiteindelijk als knecht, dienstmeid of leerling bij een ambachtsman terechtkomen.

In een handelsstad waren andere werkzaamheden te vinden dan op een boerderij. Kinderen konden helpen in winkels en werkplaatsen, boodschappen bezorgen, goederen dragen of eenvoudige productiewerkzaamheden doen. Meisjes kwamen vaak in huishoudelijke dienst zodra zij oud genoeg waren om elders te wonen en werken.

Spelen gebeurde dicht bij het werk van volwassenen

Stadskinderen hadden geen afgescheiden speelterreinen zoals tegenwoordig. Zij speelden op straat, op pleinen, bij het huis of aan het water. Daardoor stonden spel, verkeer en werk voortdurend naast elkaar. Een kar, paard, open gracht of kade hoorde bij de dagelijkse omgeving.

Kinderen bezochten ook familie en andere gezinnen. In de eerste helft van de 19de eeuw beschreef de Friese oud-onderwijzer en boer Doeke Wijgers Hellema bijvoorbeeld kinderbezoeken waarbij kinderen werden ontvangen en verwend. Zulke bezoeken waren voor hen een bijzondere gebeurtenis.

Een baby werd thuis geboren

De eerste levensfase speelde zich vrijwel volledig thuis af. Een geboorte vond meestal plaats in de woning van het gezin, met vrouwen uit de familie of buurt en, wanneer beschikbaar, een vroedvrouw. Ook in een stad was een ziekenhuisbevalling rond 1800 niet de normale situatie.

De eerste levensjaren waren kwetsbaar. Baby's en jonge kinderen stierven veel vaker dan tegenwoordig aan diarree, luchtweginfecties, pokken en andere ziekten. Een epidemie kon een gezin in korte tijd meerdere kinderen kosten.

Lees meer: Bevallen en kraamzorg in Friesland.

Wat als een kind zijn ouders verloor?

Een wees ging niet automatisch naar een weeshuis. Familie kon een kind opnemen en ook armenzorg of plaatsing bij een ander gezin waren mogelijkheden. In steden waren daarnaast weeshuizen, maar die hadden vaak strenge toelatingsregels.

In Leeuwarden waren bijvoorbeeld verschillende weeshuizen. Kinderen uit het Nieuwe Stads Weeshuis stonden bekend als de Blauwe Wezen vanwege hun kleding. Ook Franeker en Sneek hadden meer dan één vorm van wezenopvang. Geloof, burgerrecht, leeftijd en familieachtergrond konden bepalen waar een kind terechtkwam.

In een weeshuis waren wonen, school, werk en opvoeding met elkaar verbonden. Jongens leerden vaak een ambacht; meisjes werden voorbereid op huishoudelijk werk of dienst. De kinderen stonden onder toezicht van bestuurders en een weesvader en weesmoeder.

Lees meer: Wezen en weeshuizen in Nederland door de eeuwen heen .

• Wezen en weeshuizen in Nederland door de eeuwen heen

Arm en rijk leefden dicht bij elkaar

In een stad konden de verschillen tussen kinderen letterlijk in dezelfde straat zichtbaar zijn. Een welgestelde jongen kon met boeken onderweg zijn naar school, terwijl een leeftijdgenoot hielp goederen te dragen of op straat iets probeerde te verdienen. Een rijk meisje kreeg thuis les; een arm meisje van dezelfde leeftijd kon al in dienst zijn.

Armoede kon bovendien plotseling ontstaan. Het overlijden van een vader, ziekte of gebrek aan werk kon een gezin dat zich eerst nog kon redden afhankelijk maken van familie of armenzorg. Voor een kind kon dat betekenen dat school stopte en werk noodzakelijk werd.

Stad en platteland verschilden

Op het platteland werd het schooljaar sterk bepaald door het landbouwseizoen. In de zomer en oogsttijd waren kinderen vaak nodig op het land; in de winter was de school voller. In de stad was dat seizoenseffect kleiner, maar daar konden arme kinderen het hele jaar door werk hebben.

Dat maakt een eenvoudige vergelijking lastig. De stad had meer onderwijsvoorzieningen, maar ook grote groepen arme gezinnen voor wie regelmatig onderwijs niet vanzelfsprekend was. Het platteland had minder keuze, maar in veel dorpen stond wel een school en gingen kinderen vooral in de winter naar de meester.

Lees meer: Kinderen op het Friese platteland rond 1800 .