Kleding: dit droeg men in 1800.

Rond 1800 verschilde de kleding in Friesland sterk per streek en per sociale groep. Op het platteland droegen mensen meestal eenvoudige en praktische kleding, terwijl welgestelde inwoners van de steden rijkere stoffen en meer sieraden gebruikten.

Voor de ontwikkeling van kleding buiten Friesland, van maatwerk en herstel tot streekdracht en confectie, zie Kleding in Nederland van de 17de tot de 20ste eeuw.

• Kleding in Nederland van de 17de tot de 20ste eeuw

Mannen op het platteland en in de stad

Boeren en landarbeiders droegen kleding die stevig en geschikt voor het werk was. Mannen droegen meestal een korte jas of buis, vaak voorzien van grote zilveren knopen of gespen. Hun kleding leek sterk op die van boeren in andere delen van Nederland.

Pruiken kwamen op het platteland zelden voor. In de steden droegen sommige mannen wel een pruik. Thuis droegen mannen uit de steden soms een kamerjas, een losse jas die binnenshuis werd gedragen als comfortabele huiskleding.

Vrouwen op het platteland

De kleding van vrouwen op het platteland had een herkenbaar Fries karakter. Veel vrouwen droegen een oorijzer, een metalen band die om het hoofd liep en aan de zijkanten zichtbaar was. Over het oorijzer werd een muts gedragen. Aan het oorijzer zaten vaak spelden of kleine sieraden. Boerinnen versierden hun hals vaak met grote rode koralen, waaraan een klein gouden kroontje hing. Aan de vingers droegen zij ringen.

Hun kleding bestond meestal uit een wollen rok, vaak effen of blauw gestreept, met daarover een schort van blauwe of grijze stof. Over de schouders droegen zij een manteltje of pelerine. Deze was meestal van eenvoudige stof en minder kostbaar dan bij vrouwen uit rijkere gezinnen. In lagere sociale groepen werd de traditionele kleding soms losser gevolgd en droegen vrouwen bijvoorbeeld een klein strohoedje dat leek op een omgekeerde mand.

Welgestelde vrouwen in de stad

In de steden droegen vrouwen uit welgestelde families rijkere en meer versierde kleding. Hun kapsel bestond uit een oorijzer dat over een zwarte zijden muts werd gedragen. Daarover kwam een kanten muts die om het voorhoofd sloot en in brede plooien over de hals en schouders hing. De kwaliteit en breedte van het kant hingen af van het vermogen van de draagster.

Aan weerszijden van het hoofd zaten sierlijke spelden of juwelen. Rijkere vrouwen droegen daarnaast een grotere speld met edelstenen aan de linkerkant van de muts. Minder rijke vrouwen droegen meestal alleen gouden spelden. Om de hals droegen vrouwen kettingen of snoeren van rode koralen en aan de vingers gouden ringen of ringen met edelstenen.

De kleding van deze vrouwen bestond uit een jurk van gekleurde of witte zijde, een halsdoek van mousseline en een schort van zijde of gaas met kanten rand. Over de schouders droegen zij een kort manteltje dat tot halverwege de arm hing. Soms was dit manteltje afgewerkt met bont.

Bij deze kleding hoorde vaak een grote strohoed, een zogenoemde zonhoed. Deze hoed was breed en aan de zijkanten en achterkant naar beneden gebogen. Aan de hoed zat een breed zijden lint. De hoed beschermde tegen zon, wind en stof.

De kleding van een welgestelde Friese vrouw kon zeer kostbaar zijn en soms een waarde hebben van 1700 tot 2500 frank.

Europese mode en Hindelooper dracht

Bij de hogere standen in de Friese steden werd de traditionele Friese klederdracht rond 1800 steeds minder gedragen. Deze families volgden vaker de modetrends uit andere delen van Europa.

In sommige Friese plaatsen had men een geheel eigen klederdracht. In Hindeloopen droegen vrouwen bijvoorbeeld een opvallende kap van donkere stof. Onder deze kap zaten één of twee mutsen die het haar volledig bedekten. Aan de zijkanten van de kap hingen brede punten naar beneden. Het haar werd niet geknipt maar eens in de week of eens in de twee weken losgemaakt en in vlechten rond het hoofd gelegd.

Het bovenlichaam werd bedekt door een keurslijf dat hoog sloot tot aan de hals. Daarover droegen vrouwen een kamizool, een kort jasje of lijfje dat met gekleurde linten werd vastgemaakt. Daarover kwam een schort van zwarte wol of laken en een wijde rok van gekleurde stof. Bij rouw droegen vrouwen een zwarte rok over het hoofd. De kleding van Hindeloopen stond bekend om haar donkere en zware uiterlijk.

1875: Craandijk kijkt naar dagelijkse kleding in Beetsterzwaag

Jacobus Craandijk keek onderweg niet alleen naar gebouwen. In Beetsterzwaag schreef hij ook op wat vrouwen tijdens werk en lopen op straat werkelijk droegen. Zijn opmerkingen zijn een waarneming van één reiziger en bevatten ook zijn persoonlijke smaak.

Craandijk beschrijft dus geen vaste 'Friese klederdracht' die iedereen altijd droeg. Hij zag juist verschil tussen werkdag en nette dracht, tussen rijk en arm en tussen oudere en jongere vrouwen. Craandijks wandeling door Beetsterzwaag in 1875.

Kleding was te kostbaar om snel weg te doen

Kleding liet verschillen in welstand, beroep en streek zien. Veel kleding werd lang gedragen, hersteld en binnen het huishouden onderhouden. Het preHistorisch Dorp in Eindhoven laat als Nederlandse vergelijking zien dat vrouwen in de 18de en 19de eeuw losse zakken onder de kleding konden dragen. Zo'n zak kon afzonderlijk worden vervangen als hij versleten was, terwijl de kleding zelf langer meeging.

Ook de jeugdherinneringen van Maartje Terpstra-Heeringa uit Koehool laten dat hergebruik zien. Haar moeder maakte kinderkleren opnieuw van al gedragen kleding en kleding ging van kind op kind. De kinderen leerden bovendien sokken breien. Dit is een concreet voorbeeld uit één arbeiders- en vissersgezin rond 1900.

Kleding en huishouden in Koehool rond 1900

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.