Beetsterzwaag in de 19de eeuw: hoofdplaats tussen herenhuizen en gewone woningen
In de 19de eeuw kreeg Beetsterzwaag het aanzien dat nog altijd herkenbaar is. Langs de hoofdstraat verrezen of veranderden landhuizen, parken werden uitgebreid en het dorp bleef het bestuurlijke centrum van Opsterland. Daartegenover stonden een grote dorpsschool, armenzorg, ambachtslieden en inwoners die afhankelijk waren van werk of van de grote grondeigenaren.
Langs de oude wegen naar Ureterp konden boeren met hun wagens reizen. In Ureterp bleven de oude weg en de vaart in de 19de eeuw naast elkaar in gebruik.
1800-1804: nieuwe school en nieuwe kerk
In 1800-1801 werd een nieuwe school met onderwijzerswoning gebouwd op grond die oud-secretaris B. van Teijens aan de kerk had geschonken. Het oude huisje op het terrein werd afgebroken en bracht bij verkoop nog 171 carolusgulden op. In 1803-1804 werd ook de huidige Martenskerk gebouwd, op de fundering van de oudere kerk.
Oude onderdelen gingen mee naar het nieuwe gebouw. De 17de-eeuwse preekstoel bleef in gebruik, net als oudere grafzerken.
1829: ongeveer 135 kinderen op school
Schoolmeester Jacob Geerts Heemstra kwam in 1829 uit Rottevalle. Hij was tegelijk koster, voorzanger en klokkenist. Zijn vaste inkomen bestond uit 42 gulden van het Rijk, 150 gulden van de grietenij en 88 gulden voor klokluiden en onderhoud. Daar kwamen de schoolpenningen en een vrije woning bij.
Ongeveer 135 kinderen bezochten de school. Zij betaalden 2,5 cent per week; leerlingen van de avondschool betaalden 10 cent. In 1830 kwam er alweer een nieuwe school.
Een dorp van ongeveer 700 inwoners
Rond 1840 telde Beetsterzwaag ongeveer 700 inwoners. Daarmee was het wel de hoofdplaats van Opsterland, maar niet de grootste plaats in de gemeente. Het dorp bleef lange tijd onder de duizend inwoners. De grote landhuizen langs de straat konden daardoor een veel dominanter deel van het dorpsbeeld vormen dan in een drukke handelsplaats als Gorredijk of Drachten.
Nieuwe landhuizen en parken
In 1821-1822 werd Lyndenstein gebouwd voor grietman Frans Godard baron van Lijnden. Het Lycklamahuis dateert uit 1824 en kreeg in 1858 een extra verdieping. Harinxmastate werd in 1843 in Beetsterzwaag opgebouwd. Lauswolt volgde in 1867 naar plannen van architect S.A. van Lunteren.
Deze huizen stonden niet los van het landschap. Dezelfde families bezaten grote oppervlakten grond en lieten lanen, bossen, vijvers en overtuinen aanleggen. Tussen ongeveer 1840 en 1870 veranderde de omgeving daardoor in een grootschalig parklandschap.
1841-1843: een klokkenruzie brengt Harinxmastate naar Beetsterzwaag
Harinxmastate stond niet altijd in Beetsterzwaag. Maurits Pico Diderik van Harinxma thoe Slooten was grietman van Smallingerland en woonde in Drachten. Daar bestond het oude gebruik dat jongeren op zaterdagavond de kerkklokken luidden. Volgens het verhaal dat Jacobus Craandijk in 1875 optekende, ergerde de vrouw van de grietman zich aan het langdurige luiden. Er kwam een verbod, maar de jeugd hield zich er niet aan.
De grietman liet daarop de kloktouwen weghalen en naar zijn huis brengen. Een menigte trok naar de state. Bloemperken en ruiten werden vernield, de deur werd opengebroken en de touwen werden teruggehaald. Daarna werden de klokken opnieuw geluid. Ook modern onderzoek naar Harinxmastate verbindt dit conflict met het vertrek van de familie uit Drachten.
Van Harinxma liet zijn huis in Drachten afbreken en in 1843 in Beetsterzwaag opnieuw opbouwen. Rond 1845 werd er een park in landschapsstijl bij aangelegd door Lucas Pieters Roodbaard. Drachten in de 19de eeuw geeft de bredere omgeving van het conflict.
Armenzorg tussen de buitenplaatsen
Niet iedere inwoner leefde in een herenhuis. Aan de Hoofdstraat stond een diaconie-armenhuis uit het begin van de 19de eeuw; het werd in 1854 verbouwd. In 1858 werd de Van Teyens Fundatie gebouwd. Craandijk beschreef dit gebouw in 1875 als een toevluchtsoord dat de familie Van Teyens voor "een achttal arme weduwen" had gesticht.
Het diaconie-armenhuis en de Van Teyens Fundatie stonden op korte afstand van de grote landhuizen. Aan dezelfde Hoofdstraat stonden daardoor herenhuizen, bestuursgebouwen en voorzieningen voor inwoners die van armenzorg afhankelijk waren.
18 januari 1856: houtverkoop en bezoek tot twee uur 's nachts
Pier Jans van der Sluis uit Hemrik hield een dagboek bij. Op 18 januari 1856 kwam hij voor een houtverkoop naar Beetsterzwaag. Zijn aantekening combineert zaken doen, reizen en een lange avond thuis.
Hertaling: 's Morgens ging ik naar Beetsterzwaag, naar de houtverkoop van Van Teyens en anderen. Ik rekende af met dokter Tonckens en sprak met Prakken nog eens over de weg. Het hout werd nogal duur verkocht. Om zes uur 's avonds was ik thuis. Daarna kwamen de smid en E. Snoek met hun vrouwen en mijn broer. We zaten te praten tot twee uur 's nachts. Het bleef mooi weer.
De aantekening noemt geen bijzondere maaltijd of feest. Juist daardoor is het een gewone avond: bezoekers kwamen als echtparen, bleven uren praten en vertrokken pas diep in de nacht.
Meer hertaalde dagboekscenes van Alle en Pier van der Sluis
Meer hertaalde dagboekscenes van Alle en Pier van der Sluis
1858, 1865 en 1868: landbouw, vee, muziek en vuurwerk
De landbouwtentoonstelling was niet jaarlijks. In Beetsterzwaag zijn grote tentoonstellingen bekend uit 1858, 1865 en 1868. In 1858 hoorde daar een harddraverij bij. De winnaar van de eerste rit kon een gouden horloge krijgen.
Voor 1868 is het programma van uur tot uur te volgen. Vanaf acht uur 's morgens werden dieren en voorwerpen ontvangen. Om negen uur vergaderden de organisatoren. Daarna begon bij herberg De Klok muziek en om tien uur ging de tentoonstelling open. Een bezoeker betaalde 25 cent entree. Vanuit Drachten was vervoer per paard en wagen geregeld.
Op het veld stonden paarden, runderen, schapen en varkens. Ook waren er hooivorken, mestvorken, graanvorken, paardentuig en bouwkundige tekeningen te zien. Voor een groep van acht koeien kon de eerste prijs 40 gulden bedragen. Een verzameling kleine handwerktuigen leverde hoogstens 3 gulden op. De hengst Radboud stond er met twaalf nakomelingen.
Het krantenverslag noemde twee paarden "schoone, edele exemplaren". Na de prijsuitreiking trok volgens hetzelfde verslag een "ontelbare menigte" naar het Beukenhiem in het Lyndenbos. Vanaf vijf uur speelde daar een muziekkapel. Bij het invallen van de schemering werden ballons en Bengaals vuur ontstoken. Om tien uur volgde vuurwerk met kanonnades. Daarna keerden bezoekers opnieuw het bos in. Bij de tentoonstelling van 1865 waren mensen volgens de overgeleverde verslagen zelfs tot het aanbreken van de dag in Beetsterzwaag gebleven.
5 oktober 1871: koeien afleveren in Beetsterzwaag
Alle Jans van der Sluis kwam die ochtend naar Beetsterzwaag voor de veehandel. Zijn dagboek noemt niet alleen de verkoopprijzen, maar ook wie de dieren bracht en hoe een restant van de koopprijs zou worden afgerekend.
Kernhertaling: Het was prachtig weer. Om negen uur ging ik naar Beetsterzwaag. Boke was daar met de koe van T. van der Iest en verkocht die voor 126 gulden. Aan B.H. Andringa leverde ik drie kalve koeien voor 315 gulden. Hij betaalde 300 gulden; de rest zouden we met hooi verrekenen.
De volledige geselecteerde dagboekpassage met de andere betalingen van die ochtend
Meer hertaalde dagboekscenes van Alle en Pier van der Sluis
1871-1872: een museum in het Eysingahuis
Tinco Martinus Lycklama a Nijeholt richtte in 1871 in het Eysingahuis een museum in met voorwerpen die hij op reizen had verzameld. Zijn secretaris Ernest Massenot maakte een catalogus. Het museum was maar kort in Beetsterzwaag te bezoeken.
Op 5 mei 1872 verscheen in de Leeuwarder Courant een advertentie namens Tinco. Daarin werd meegedeeld dat het "Museum van Oudheden en Oostersche Voorwerpen" in het Eysingahuis vanaf 1 september niet meer voor het publiek toegankelijk zou zijn.
Bij de verhuizing kreeg ook een gewone Beetsterzwaagster vakman een rol. Timmerman Johannes Mook vertrok in november 1872 om voor Tinco verder te werken. Zijn eigen reisnotities zijn bewaard. Hij noteerde onder meer het tijdstip van zijn trein uit Heerenveen en de kosten van zijn kaartje.
1875: Jacobus Craandijk reist naar Beetsterzwaag
Jacobus Craandijk beschreef in 1875 zijn tocht naar Beetsterzwaag in Wandelingen door Nederland met pen en potlood. Hieronder staat zijn verslag dicht bij de oorspronkelijke volgorde, maar in modern Nederlands. Zijn eigen meningen en vergelijkingen zijn behouden.
De reis erheen
Hertaling: Craandijk begint met de vraag hoe iemand eigenlijk in Beetsterzwaag kwam. Zelfs voor Friezen was het volgens hem meestal nog een hele reis. Vanuit Leeuwarden kon men op een lange zomerdag via Hardegarijp, Quatre-Bras, Bergum en Drachten naar Beetsterzwaag rijden en via Beets, Oldeboorn en Akkrum terugkeren, maar dan zat men vele uren tussen de wielen en bleef weinig tijd over om het dorp zelf te bekijken. Vanuit Heerenveen vond hij de weg vooral eentonig. Een spoorlijn kwam hier nog niet.
Hij vergelijkt dat met de situatie van nog geen eeuw eerder. Toen lag op maandag en vrijdag bij Smalle Ee een veerschip klaar voor Leeuwarden; op dinsdag en zaterdag kwam het terug. Wie vanuit Beetsterzwaag niet naar Smalle Ee wilde lopen, kon op die dagen met een vrachtwagen meerijden. In Craandijks tijd kon men tweemaal per week op dezelfde dag heen en terug met de stoomboot van Drachten naar Leeuwarden. Via Heerenveen reed dagelijks een diligence. Die diligence noemt hij een stotende rammelkast. Reizen met eigen vervoer was in Friesland duur en huurrijtuigen vond hij vaak nog primitief. Voor iemand die alleen reisde, vond hij de postkar het snelst, mits er tijdig een plaats was gereserveerd.
Onderweg viel hem de algemene welvaart op. Hij zag mensen die goed in de kleren zaten, huizen en boerderijen die goed in de verf stonden en paarden en runderen die goed gevoerd waren. Een verwaarloosd erf, verwilderd land, een slecht onderhouden schip of een haveloos geklede persoon vond hij een uitzondering. Hij kon zich niet herinneren in Friesland ooit iemand op blote voeten te hebben gezien.
Van de lange eikenlaan naar Beets
Hertaling: Op weg naar Beetsterzwaag liep Craandijk door een lange laan van eiken. Aan beide kanten was het hakhout zo hoog dat het volgens hem als een groene muur het uitzicht afsloot. Dat gaf beschutting tegen wind en schaduw in de zomer, maar op warme dagen bleef de hitte er hangen. De brug over het Koningsdiep was bijna de enige afwisseling. Verder zag hij nauwelijks een huis, behalve een tolhuis en een herberg ertegenover.
Aan het einde van die weg opende het landschap zich plotseling. Rechts lagen de lanen die Beetsterzwaag omringden; hun hoge bomen verborgen het dorp nog. Links keek hij uit over de lage Beetster maden. Daar was de vervening begonnen. Hij zag zwarte afgegraven grond die scherp afstak tegen het vale groen, uitgegraven waterplassen die in de zon glansden, veel arbeiders die door elkaar liepen en hutten en keten die samen bijna een nieuw dorp vormden.
Craandijk herinnerde ook aan de vroegere prikkenweg door de lage, moerassige maden. In de hooitijd legde men takkebossen op de weg zodat hooiwagens niet tot de assen wegzakten. Als die takken nieuw waren, stootte en hotste een rijtuig er al overheen. Waren ze door zware vrachten kapotgereden, dan bleven kuilen en gaten achter. Hij schreef dat hij die weg zelf meer dan eens had gereden en de rit bepaald niet aangenaam vond.
De dorpsstraat
Hertaling: Vlak bij Beets veranderde het landschap volgens Craandijk opnieuw sterk: van kaal land naar een zandstreek met veel hoog geboomte. Beetsterzwaag bestond hoofdzakelijk uit een lange straat, aan beide kanten bebouwd en beplant met een dubbele rij lindebomen.
De gewone burgerwoningen maakten op hem minder vaak de welvarende indruk die hij elders in Friesland had gekregen. Daartegenover stonden veel grote herenhuizen en buitenplaatsen. Hij passeerde Fockensstate in zijn grote plantsoen, Lyndenstein met bloemperken, waterpartij en overplaats, de kerk op het begroeide kerkhof, het gemeentehuis, het witte Eysingahuis en Lycklamastate. Bij het Eysingahuis wees hij op het gebouw waarin Tinco Lycklama de voorwerpen uit zijn reizen in het Oosten had tentoongesteld. Verderop zag hij de Van Teyens Fundatie. Dat gebouw viel hem op omdat het geen woning van edelen was, maar een huis voor acht arme weduwen.
Aan beide kanten van de hoofdstraat liepen achterwegen. Een daarvan ging door het bos van Fockensstate en achter Lyndenstein, de kerk en de overplaats van Lycklamastate langs. Daar zag hij boerenerven die met hoog eikenhout waren omringd. Hij merkte op dat men bij de aanleg van een boerenerf vanouds eiken rond het hiem plantte. De andere achterweg liep langs de plantsoenen van Lycklamastate en het Eysingahuis, met uitzicht op vruchtbare velden en aangelegde tuinen.
"'t Is er doodstil"
Hertaling: Craandijk vond Beetsterzwaag mooi genoeg om met bekende plaatsen in Gelderland en Utrecht te vergelijken, maar hij miste er leven. Het dorp was volgens hem doodstil. Hij vond er niet de gezellige drukte van Zeist of Velp en ook niet de levendigheid van Gorredijk en Drachten, die hij verbond met scheepvaart en een welvarende boerenstand.
Naast de heren en enkele dorpsbestuurders woonden er volgens hem vooral ambachtslieden en winkeliers. Landbouw speelde er minder een rol dan in de omliggende dorpen. In de grote bossen groeiden bomen in stilte; volgens Craandijk was daar naar verhouding weinig menselijke arbeid nodig. Hij zag bovendien dat land nauwelijks te koop kwam. De grote eigenaren bezaten de grond en bijna alle huizen in het dorp.
Craandijk gaf daar ook zijn eigen sociale uitleg bij. Volgens hem werd geen stukje grond of huisje verhuurd aan iemand van wie men niet wist dat hij geld had, of die niet op een of andere manier aan de grote families verbonden was. Dat hield volgens hem armoede buiten Beetsterzwaag, maar tegelijk ook groei. Vlak over de gemeentegrens in Smallingerland zag hij juist hutten van heidebewoners en nieuwe boerderijen van boerenzonen die zelf land ontgonnen. In Smallingerland was de armenbelasting hoog, schreef hij, maar daar was ook veel activiteit. Voor Beetsterzwaag vatte hij zijn oordeel samen als: geen gebrek, geen bloei, maar rust.
Vrouwen, dienstboden en dagelijkse kleding
Hertaling: Zo stil was Beetsterzwaag volgens Craandijk nu ook weer niet dat er niemand op straat te zien was. Hij keek speciaal naar vrouwen die hij in dorpen, op schepen en langs de weg zag. Zij leken lang niet allemaal op het stereotype beeld van de rijk uitgedoste Friezin dat bezoekers van kermissen konden kennen.
Lang niet iedere vrouw droeg in het dagelijks leven een oorijzer en nog minder vrouwen liepen overdag voortdurend met een kanten kap. Veel vrouwen droegen een jak met lange schoot. Armere vrouwen zag hij in rok en borstrok. Zwarte kousen en muilen waren algemeen. Wie wel een oorijzer droeg, had bij de armere vrouwen volgens hem vaak een zilveren exemplaar op een zwarte muts, waar de witte ondermuts nog net onderuit kwam.
Hij zag schippersvrouwen zo aan het roer van hun schip zitten en dienstboden in dezelfde kleding straat en huis schrobben en schuren. Tijdens het werk zag hij ook veel vrouwen helemaal zonder oorijzer. Onder opgroeiende meisjes zag hij er steeds meer die gewoon "in het haar" liepen. Hij meende dat het oorijzer onder boeren en burgers terrein verloor en vond dat jammer.
Ook over de mode gaf hij zonder terughoudendheid zijn mening. De deftige kap met juwelen knoppen en hoofdband vond hij mooi, evenals de rouwkap. De toen moderne oorijzers die bijna als een helm over het hoofd sloten vond hij overdreven. Hoeden boven op de kap, versierd met bloemen en linten, vond hij ronduit smakeloos. Meisjes jonger dan ongeveer zestien jaar hadden volgens hem nog geen afzonderlijke streekdracht. Over mannenkleding had hij minder te melden. Hij noemt wel de zwarte boezeroen van merinos, waaraan hij vooral schippers herkende, maar voegt er direct aan toe dat hij in Beetsterzwaag geen schippers zag.
De volledige oorspronkelijke reisbeschrijving van Jacobus Craandijk uit 1875 bij DBNL
Meer stemmen uit de streek
De dagboeken van Alle Jans en Pier Jans van der Sluis bevatten veel meer dan bestuur en zaken. Ze schrijven ook over familiebezoek, koffie en thee, reizen per wagen, schaats en slede, jacht, regen, ziekte, marktbezoek en avonden die tot na middernacht duurden.
Dagboekscenes van Alle en Pier van der Sluis uit Friesland, 1856-1874
Wat is nog zichtbaar?
- De Martenskerk uit 1803-1804 staat nog aan de Hoofdstraat.
- Lyndenstein uit 1821-1822 staat aan de Hoofdstraat.
- Het Lycklamahuis uit de 19de eeuw maakt tegenwoordig deel uit van het gemeentehuis.
- Harinxmastate uit 1843 en het bijbehorende groen zijn bewaard.
- De Van Teyens Fundatie uit 1858 staat aan Kerkpad Oost.
- Landhuis Lauswolt uit 1867 en delen van het parklandschap zijn behouden.
- Het voormalige diaconie-armenhuis aan Hoofdstraat 79 is nog herkenbaar.
Vorige eeuw en overzicht
Overzicht geschiedenis van Beetsterzwaag
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.