Beetsterzwaag in de 17de eeuw: straat, states en bestuur
In de 17de eeuw veranderde Beetsterzwaag zichtbaar. Het bleef een klein dorp, maar de hoofdweg werd verbeterd, de grietmansfamilie Fockens bouwde er een state en welgestelde families verzamelden steeds meer grond. Tegelijk bleven schoolmeesters, boeren en ambachtslieden het gewone dorpsleven bepalen.
Ten oosten van Beetsterzwaag lag het oude wegdorp Ureterp. Daar groeide langs de nieuwe Compagnonsvaart in de 17de eeuw een buurt van turfvaart en veenarbeid.
1609: 33 pond voor de straat
Een betalingsregister van het Friese gewest noemt in 1609 een ordonnantie voor Fockens van 33 pond. Het geld was bestemd voor het afmaken van een straat in "Bexterswaghe" en voor de verdeling van de lasten die daarbij hoorden. Het is een concrete aanwijzing dat de dorpsstraat al vroeg doelbewust werd verbeterd en dat daarvoor overheidsgeld beschikbaar kwam.
Toen Pier Winsemius het dorp in 1622 beschreef, noemde hij het nog "een cleyn dorp" en "tamelijck vruchtbaer". Daarnaast roemde hij de goed bebouwde en bestrate buurt. De bestrating van 1609 past dus in een ontwikkeling die een reiziger en geschiedschrijver dertien jaar later nog opviel.
1616: Fockensstate
Martinus Fockens, grietman van Opsterland, liet in 1616 aan de westkant van het dorp een huis bouwen dat de kern van Fockensstate werd. De grietman was bestuurder en rechter. Zijn woonplaats maakte Beetsterzwaag daarom ook tot een plek waar macht, rechtspraak en grondbezit samenkwamen.
De huidige Fockensstate ziet er niet meer uit als het huis van 1616. Het voorhuis werd in 1879 grotendeels afgebroken en vervangen. De plaats zelf bleef echter verbonden met dezelfde bestuurlijke en grondbezittende families.
Boerendorp met buitenplaatsen
De buitenhuizen veranderden het dorp niet in één keer in een adellijk woonoord. Onderzoek naar het landschap beschrijft Beetsterzwaag in de 17de en 18de eeuw nog vooral als een boerendorp. Tussen de boerderijen woonden enkele zeer vermogende families, onder wie Fockens en Van Teyens. In 1684 stonden er ten minste vier buitenplaatsen.
1646: een schoolmeester wordt op de Drachtster Hooiweg vermoord
Johannes Martinus Hemminga werkte in Beetsterzwaag als schoolmeester en notaris. Een aantekening in de familiebijbel vertelt niet alleen dat hij stierf, maar ook waar en hoe. De familie schreef over de nacht van 9 op 10 mei 1646.
Hertaling: In de nacht van 9 op 10 mei 1646 is onze beste vader Johannes Martinus Hemminga op de Drachtster Hooiweg gestorven. Hij is daar op misdadige wijze vermoord.
In de oorspronkelijke spelling staat onder meer: "ons beste fader ... op de dragster hooijwegh ... schellemachtigh vermoordt".
De aantekening noemt geen dader en geen motief. We weten uit deze familietekst daarom niet wie Hemminga aanviel of waarom hij die nacht op de Hooiweg was.
1672: met paardensleden over het ijs
Dezelfde familiebijbel bewaart een winterse reis die anders gemakkelijk verloren zou gaan. Rinske Boelens, de moeder van Ypkjen van Hemminga, stierf op 3 december 1672 rond drie uur 's morgens in Leeuwarden. Negen dagen later werd haar lichaam naar Olterterp gebracht.
Hertaling: Op 12 december werd zij vanuit Leeuwarden met enkele paardensleden over het ijs gebracht en in het koor van de kerk van Olterterp begraven, waar haar man later naast haar wilde liggen.
De familiebijbel noemt letterlijk dat zij "met eenige peerden sleeden oover ijs" werd gebracht. Haar lichaam ging dus in een Friese winter per paardenslede over het ijs van Leeuwarden naar Olterterp.
1672-1673: soldaten in Opsterland
Een jaar later noteerde Ypkjen van Hemminga opnieuw een overlijden. Haar enige broer Johannes was nog maar drie jaar oud. Hij verbleef in Leeuwarden toen hij aan de kinderpokken stierf.
Hertaling: Op 22 juni 1673 is onze enige broer Johannes Hemminga in Leeuwarden aan de kinderpokken overleden, 's morgens rond vijf uur. Op 26 juni is hij in Beetsterzwaag op het kerkhof, aan de zuidzijde van de toren, begraven.
In de oorspronkelijke spelling noemt Ypkjen hem "ons eenighste broer Johannes Hemminga". De tijd van overlijden, de ziekte, de reis terug naar Beetsterzwaag en de precieze plaats van het graf bleven zo in de familieaantekening bewaard.
Schoolmeester voor tientallen jaren
In mei 1688 kwam Aeyso Haijens als schoolmeester naar Beetsterzwaag. Hij bleef er uitzonderlijk lang en wordt nog in 1741 genoemd. Zijn functie hoorde bij een traditie die al in 1592 aantoonbaar is. Voor dorpskinderen betekende dat een vaste plaats voor lezen, schrijven en godsdienstonderwijs, al volgde lang niet ieder kind het hele jaar onderwijs.
Hoe groot was Beetsterzwaag?
Een volledig 17de-eeuws inwonertal is niet gevonden. Pier Winsemius noemde Beetsterzwaag in 1622 nog "een cleyn dorp". In de loop van de eeuw waren er daarnaast een school, een rechtskamer, het grietmanshuis en in 1684 ten minste vier buitenplaatsen. Een exact aantal huizen of inwoners kan uit deze gegevens niet worden berekend.
Wat is nog zichtbaar?
- Fockensstate aan de Beetsterweg heeft een vroeg-17de-eeuwse oorsprong, al dateert het huidige voorhuis uit 1879.
- In de Martenskerk liggen grafzerken met de wapens van de familie Fockens uit 1614 en 1635.
- Een midden-17de-eeuwse preekstoel uit de oudere kerk werd in de kerk van 1803-1804 opnieuw gebruikt.
- De langgerekte dorpsas en de bomenrijke erven herinneren aan het patroon van huizen, boerderijen en buitenplaatsen langs de hoofdweg.
Vorige en volgende eeuw
Ureterp en de omgeving
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.