1551-1700: de heren, het veen en een nieuwe plaats

Op 24 juli 1551 richtten Pieter van Dekema, Johan van Cuyck en Floris Foeyts een veencompagnie op. Zij kochten uitgestrekte veengronden in Zuidoost-Friesland. Hun doel was zakelijk: turf winnen en verkopen. Turf was een belangrijke brandstof voor huizen, brouwerijen, bakkerijen en andere bedrijven.

Waarom juist hier?

In het gebied ten oosten van het latere Heerenveen lagen dikke veenpakketten. Het probleem was het vervoer. Een zware lading turf was over onverharde wegen duur en lastig te verplaatsen. Daarom investeerden de compagnons niet alleen in veengrond, maar ook in waterwegen.

In 1556 werd de Heerensloot gegraven. Later werd vanaf Heerenveen de Schoterlandse Compagnonsvaart steeds verder naar het oosten doorgetrokken. Zo konden schuiten de turf vanuit de veengebieden afvoeren.

• Turfstekers, veenarbeiders en veenbazen
• Schippers en vervoer over water

Langs de vaart verschenen huizen en bedrijven

De plaats groeide niet vanuit een oud kerkcentrum, maar langs water en wegen. Aan de vaarten kwamen woningen, opslagplaatsen, herbergen en werkplaatsen. Schippers wachtten op lading, arbeiders zochten werk en handelaren kochten en verkochten turf en andere goederen.

Drie besturen in één plaats

Lees op de overzichtspagina waarom Heerenveen over drie grietenijen verdeeld was.

1637: een grote kerk

De snelle groei blijkt ook uit de bouw van een nieuwe hervormde kerk in 1637. Het gebouw stond bij de Fok en had oorspronkelijk de vorm van een Grieks kruis. Voor een jonge nederzetting die nog geen eeuw bestond was dat een fors gebouw.

1647-1648: Crackstate

Johannes Sytzes Crack, grietman van Aengwirden, liet in 1647-1648 Crackstate bouwen op de plek van een ouder huis. Het ontwerp wordt toegeschreven aan Willem de Keyser uit Amsterdam. De familie Crack woonde er tot 1833. Daarna werd het gebouw onder meer gebruikt door rechtbank en kantongerecht. In 1950 werd de gemeente Heerenveen eigenaar; vanaf 1952 deed Crackstate dienst als gemeentehuis.

Crackstate staat er nog steeds. Het monumentale gebouw wordt ook tegenwoordig door de gemeente gebruikt, onder meer voor bestuurlijke en representatieve functies. Crackstate.

Heerenveen werd een marktplaats

In de 17de eeuw ontwikkelde Heerenveen zich tot regionaal marktcentrum. Dat past bij de ligging: mensen uit de veengebieden, omliggende boerendorpen en passerende schippers kwamen hier samen. Naast turfhandel ontstond vraag naar voedsel, gereedschap, kleding, drank, logement en transport.

Niet iedereen werd rijk van het veen

De veencompagnie bracht kapitaal en handel naar de streek, maar het zware werk werd gedaan door veenarbeiders, schippers, knechten en losse arbeiders. Het verschil tussen de heren die land en rechten bezaten en de mensen die het veen afgroeven kon groot zijn.

• Eenvoudig wonen in een stedelijke nederzetting
• Handel, markt en herbergen

1643 en 1647: Willem Frederik onderweg via Heerenveen

Stadhouder Willem Frederik kwam op zijn reizen meer dan eens door de jonge veenplaats. Op 5/15 juni 1643 vertrok hij om drie uur met de calèche van Oenema naar Heerenveen. Hij at er en reisde daarna verder richting Kampen. Vier jaar later kwam hij na een nacht met slecht logies en een vertrek om vijf uur 's morgens via Wolvega opnieuw door Heerenveen.

Op 27 september/7 oktober 1647 reed hij door Heerenveen en nam hij bij het Schouw een wagen voor het laatste deel naar Leeuwarden. Zijn notities beschrijven geen gebouwen of straten, maar wel het dagelijks reizen: eten tijdens een etappe, vroeg vertrekken en onderweg van vervoermiddel wisselen.

Verder

• Heerenveen door de eeuwen heen
• Heerenveen in de 18de eeuw