Willem Frederik onderweg door Friesland, 1643-1649

Willem Frederik van Nassau-Dietz hield als stadhouder van Friesland, Groningen en Drenthe een persoonlijk dagboek bij. Voor de jaren 1645 tot en met 1649 zijn de dagboeken compleet bewaard; van 1643 en 1644 ontbreken delen. Tussen politieke gesprekken, familieaangelegenheden en geloofsoverwegingen noteerde hij ook heel praktisch hoe hij reisde: hoe laat hij vertrok, waar hij at, waar het logies slecht was, wanneer het vroor en wanneer hij van paard, wagen, slee of schip wisselde.

Juist die korte aantekeningen geven een direct beeld van reizen in de 17de eeuw. Willem Frederik ging vaak vroeg op pad. Hij liet een stadspoort voor zich openen, at onderweg in herbergen of bij bestuurders thuis, stak water over met een veer, reed over ijs en kwam soms pas in de avond aan. In december 1648 noteerde hij herhaaldelijk hoe bitter koud het was. In Joure warmde het gezelschap zich eerst op voordat de gesprekken begonnen.

Een herberg in de 17de eeuw. Onderweg werden maaltijden, rust en overnachtingen vaak in een herberg gevonden.

Hoe de hertaling is gemaakt

De wetenschappelijke editie uit 1995 geeft Willem Frederiks tekst in 17de-eeuwse spelling. Op deze pagina's staat een eigen hertaling in modern Nederlands. De reisbewegingen, tijden, vervoermiddelen, maaltijden, weersomstandigheden en ontmoetingen blijven daarbij zo dicht mogelijk bij zijn aantekeningen. Lange politieke uitweidingen die niet nodig zijn om de reis te volgen worden samengevat. Onzekere plaatsnamen worden niet stilzwijgend aan een huidige plaats gekoppeld.

De editie geeft sommige data dubbel weer, bijvoorbeeld 11/21 december. Die dubbele datering wordt op Toen en Toen overgenomen wanneer zij bij een reis belangrijk is.

Zes reizen

1643: per calèche via Heerenveen naar Kampen, Amersfoort, Utrecht en Buren

1645: over het bevroren IJsselijs en via Wolvega en Akkrum naar Leeuwarden

1647: met de slee van Leeuwarden naar Franeker en terug

1647: slecht logies, een stop in Wolvega en een wagen bij het Schouw

1648: bitter koude winterreis te voet en per slee naar Joure

1649: te paard via Workum en Molkwerum naar Stavoren en daarna per schip verder

Wat steeds terugkomt

Reisdagen begonnen vaak voor zonsopkomst.
Een reiziger wisselde onderweg gemakkelijk van paard naar wagen, slee, veer of schip.
Eten, drinken en een warm vertrek waren vaste onderdelen van een lange reis.
Vorst kon waterwegen veranderen in wegen over ijs, maar maakte een tocht ook lichamelijk zwaar.
Bestuurders, vrienden en herbergiers vormden een netwerk van plekken waar Willem Frederik kon eten, overnachten of zich opwarmen.