Franeker in de 17de eeuw
In de 17de eeuw was Franeker een kleine stad met een opvallend grote universiteit. Studenten en hoogleraren woonden tussen gewone stedelingen. Rond de academie verdienden hospita's, herbergiers, drukkers, boekverkopers, kleermakers, schoenmakers, smeden en andere ambachtslieden hun geld.
Franeker op de kaart van Schotanus uit 1664.
Een stad binnen wallen en grachten
De oude stadswallen zijn ook te bekijken op historische beelden van Franeker rond 1664.
Franeker bleef in de 17de eeuw een ommuurde stad. De Tachtigjarige Oorlog duurde officieel nog tot 1648, maar Friesland was na de overgang naar de Opstand aan het einde van de 16de eeuw geen voortdurend frontgebied meer. De wallen, poorten en grachten bleven wel deel uitmaken van het stadsbeeld en van de verdediging.
Stadsmuren rond 1664.
De universiteit in de stad
De universiteit, opgericht in 1585, beleefde in de 17de eeuw haar belangrijkste periode. Er werd onderwijs gegeven in onder meer theologie, rechten, geneeskunde, filosofie, wiskunde en talen. Studenten huurden kamers, kochten boeken en betaalden voor eten, drinken, kleding en allerlei diensten. De universiteit zorgde daardoor ook buiten de collegezalen voor werk.
Vanaf 1623 kwamen opvallend veel Hongaarse en Transsylvaanse studenten naar Franeker. De verwoesting van Heidelberg in 1622 maakte een belangrijk protestants studiecentrum onveilig. Franeker werd daarna voor veel Hongaarse gereformeerde studenten een aantrekkelijk alternatief. Midden in de 17de eeuw waren zij zichtbaar aanwezig in het straatbeeld.
De universiteit was klein naar moderne maatstaven, maar voor een stad als Franeker waren de studenten duidelijk aanwezig. In het studiejaar 1661/1662 stonden 179 studenten ingeschreven, het hoogste bekende aantal. Rond het midden van de 17de eeuw lag het aantal meestal boven de honderd.
Kerk rond 1664.
Winkels, herbergen en een stadsbrouwerij
Franeker leefde niet alleen van de universiteit. In de straten werkten winkeliers en ambachtslieden en er waren herbergen en bierverkopers. Aan de Vijverstraat bevond zich in de 17de eeuw de stadsbrouwerij. In dezelfde omgeving zijn ook een smederij, stal en herberg bekend. Studenten, reizigers en inwoners waren de klanten.
Stadswal rond 1664.
Johannes Gerardus Terentius: hoogleraar met geldzorgen
Johannes Gerardus Terentius werd in 1628 geboren als zoon van predikant Gerardus Alberti en Ludu Jansdr. Hij studeerde in Franeker, Groningen, Amsterdam en Leiden en werd in 1651, pas ongeveer 22 jaar oud, hoogleraar Hebreeuws in Franeker.
Achter die snelle academische loopbaan zat een moeilijker privéleven. Zijn eerste vrouw Jetske Outgers stierf in 1658 op ongeveer 25-jarige leeftijd nadat zij drie kinderen had gekregen. Terentius hertrouwde met Eske Oosterzee. In de jaren daarna raakte het gezin financieel in de problemen. Terentius stierf in 1677 zo arm dat geld uit zijn nog niet uitbetaalde salaris nodig was voor de begrafenis. Zijn weduwe kreeg later steun van de universiteit.
Het levensverhaal van Johannes Gerardus Terentius.
1669: de veroordeling van Thomas Gyarmati
Thomas Gyarmati was een Hongaarse theologiestudent in Franeker. In 1668 werden gestolen goederen op zijn kamer gevonden. Hij vertelde dat hij de spullen bij de stadswallen had gevonden, maar verkocht een deel van het zilver in Amsterdam en gebruikte het geld onder meer voor theologische boeken.
Het Hof van Friesland veroordeelde hem op 9 februari 1669 tot geseling en tien jaar verbanning uit Friesland. Gyarmati keerde daarna terug naar Hongarije. Daar werd hij predikant in Abaújvár. Hij overleed in 1717.
De veroordeling van Thomas Gyarmati.
Boeken en het academische leven
Bij de universiteit hoorden drukkers, boekverkopers en een academische bibliotheek. Hoogleraren en studenten lazen en schreven in het Latijn en bestudeerden ook Grieks en Hebreeuws. Disputaties, colleges, promoties en de komst van buitenlandse studenten maakten de wereld van de universiteit in de stad zichtbaar.
Ziekte
Besmettelijke ziekten bleven in de 17de eeuw een groot gevaar in Nederlandse steden. De pest kwam in deze eeuw nog herhaaldelijk voor. Geneeskunde werd ook aan de Franeker universiteit onderwezen, maar voor de meeste inwoners vond verzorging bij ziekte thuis plaats.
Ziekenzorg rond 1650.
Verder door Franeker
Een hoogleraar met geldzorgen
De universiteit bestond niet alleen uit plechtigheden en geleerdheid. Het leven van hoogleraar Johannes Terentius laat ook huur, schulden, gezinsuitgaven, conflicten en ziekte zien. Zijn financiële problemen liepen zo ver op dat er na zijn dood nauwelijks geld voor zijn begrafenis was.
Wat is nog zichtbaar?
- Aan de Academiestraat zijn delen van het voormalige Kruisbroedersklooster en de latere universiteit bewaard.
- Het patroon van grachten en straten volgt nog delen van de vroegere omwalling; Museum Martena bewaart voorwerpen en archiefmateriaal uit de stad.
De trekvaart naar Leeuwarden en Harlingen
Vanaf 1646 veranderde de trekschuit het reizen tussen Leeuwarden, Franeker en Harlingen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Franeker
Franeker
Het huidige Franeker.
Franeker door de eeuwen
Franeker in de 17de eeuw
Franeker student
Personen
Plaatsen in de omgeving
Dagelijks leven
Stadswal rond 1664.
Weeshuis rond 1664.
Stadswal rond 1664.
Stadswal rond 1664.
Ziekenzorg rond 1650.
Woning rond 1600.
Onderwijs rond 1680.
Trekschuit rond 1660.
Inkwartiering rond 1650.
Kleding rond 1662.