Sexbierum in de 17de eeuw

De 17de eeuw brengt twee heel verschillende Sexbierumer verhalen samen: de nadagen van de Tachtigjarige Oorlog rond Liauckamastate en het molenaarsgezin waaruit admiraal Tjerk Hiddes de Vries voortkwam.

Jarich van Liauckama terug op de state

Jarich van Liauckama had tijdens de Tachtigjarige Oorlog aan Spaanse zijde gediend. Van 1588 tot 1591 was hij gouverneur van het Spaans bezette Zutphen. Daarna diende hij nog bij de Spaanse troepen in Groningen. Bij de overgave van Groningen in 1594 bedong hij voor zijn soldaten een vrije aftocht. Jarich bleef ook daarna nog enige tijd in Spaanse dienst.

Na het begin van het Twaalfjarig Bestand (1609–1621) keerde Jarich terug naar Friesland. Hij kreeg Liauckamastate niet meteen terug. Na de brand en plundering van 1580 was de state opnieuw opgebouwd. Eerst woonde zijn oudere zuster Sjouck er met haar man; na haar overlijden kwam haar zoon Tjalling van Camstra er te wonen. Toen Tjalling in 1614 overleed, eiste Jarich het familiebezit op. Hij begon een rechtszaak en werd in 1618 alsnog in het gelijk gesteld. Zo kwam Liauckamastate weer in zijn bezit. Jarich was toen ongeveer zestig jaar oud. In 1621 wordt hij als inwoner van Sexbierum vermeld.

De Pipenpoyse bruiloft op Liauckamastate

In 1616 trouwde Jel van Liauckama met Eraert van Pipenpoy. Van hun huwelijksfeest op Liauckamastate werd een reeks schilderijen gemaakt. Twee taferelen, het huwelijksmaal en de danspartij, zijn bewaard gebleven. Ze tonen niet alleen de gasten en het feest, maar ook het interieur van de grote zaal van Liauckamastate.

Bruiloft rond 1616.

1672: alarm om een vermeende Engelse landing

In het Rampjaar 1672 was de Republiek tegelijk in oorlog met Engeland, Frankrijk, Münster en Keulen. Ook in Friesland was de spanning groot. Dienstplichtigen werden opgeroepen, verdedigingswerken werden aangelegd en delen van het land werden zo nodig onder water gezet. In dat klimaat ontstond in Sexbierum een opmerkelijke paniek rond Liauckamastate.

Predikant Balthasar Bekker uit Franeker beschreef later wat hij zelf had meegemaakt. Op het Wad onder Sexbierum werden twee kleine met stro geladen schepen gezien. Er zat nauwelijks bemanning op, maar sommige inwoners hielden ze voor een voorhoede van de Engelse vloot die aan de Friese kust zou willen landen. De alarmklok werd geluid en het gerucht verspreidde zich snel.

De verdenking richtte zich vervolgens op Liauckamastate. De nieuwe bewoner was Alexander Josephus van der Laen, heer van Merchten. Hij was rooms-katholiek en had als kapitein in Spaanse dienst gediend. Juist in 1672 was hij met Ael of Agatha van Hiddema getrouwd en op de state komen wonen. In het overwegend gereformeerde Friesland maakte zijn geloof en militaire verleden hem in het Rampjaar gemakkelijk verdacht. Er gingen verhalen rond dat op de zolder wapens lagen en dat gewapende mannen verborgen zaten in ondergrondse kelders onder de tuin en boomgaard.

In Franeker grepen mensen zonder bevel naar hun wapens en trokken naar de poorten en wallen om de stad tegen de gevreesde Engelse aanval te verdedigen. De volgende dag ging Bekker zelf naar Sexbierum. Hij trof Liauckamastate omringd door een menigte van mannen, vrouwen en kinderen, gewapend en ongewapend. De bewoners hadden de poort gesloten en de valbrug opgehaald.

Toen Van der Laen hoorde wie Bekker was, liet hij hem met een bootje over de gracht naar binnen brengen. Bekker doorzocht de state samen met anderen. Van de geruchten bleek niets te kloppen. Er lag nauwelijks genoeg voedsel voor het eigen huishouden, en de vermeende geheime onderaardse kelders bestonden niet. Van der Laen had zijn kostbaarste bezittingen uit voorzorg zelfs in de steden ondergebracht. Bekker en de anderen stelden daarop een verklaring op waarin zij vastlegden wat zij hadden aangetroffen; Van der Laen liet die verklaring drukken en door Friesland verspreiden.

De gewapende menigte uit Franeker trok weer af nadat Bekker en de andere onderzoekers hadden vastgesteld dat er geen verborgen soldaten, wapendepot of geheime kelders waren. De vermeende Engelse voorhoede bestond uiteindelijk uit twee met stro geladen scheepjes.

Een molenaarsgezin in Sexbierum

Hidde Sioerdts was korenmolenaar in Sexbierum. Vanaf 19 juli 1624 huurde hij de korenmolen van Jarich van Liauckama voor 92 gulden per jaar. Na zijn overlijden zette zijn vrouw Swob Jacobs het molenaarsbedrijf waarschijnlijk voort met zoon Sjoerdt, die de molen later overnam.

Bakkerij rond 1650.

Tjerk Hiddes: van Sexbierum naar zee

Tjerk Hiddes de Vries werd op 6 augustus 1622 in Sexbierum geboren als zoon van Hidde Sioerdts en Swob Jacobs. Hij groeide dus op in een molenaarsgezin. Later vestigde hij zich in Harlingen en maakte hij carrière op zee en bij de Friese Admiraliteit.

Werk, herberg en vervoer

Landbouw en veeteelt bleven de basis van het dorp. Molenaars, ambachtslieden, knechten en dienstmeiden werkten daarnaast voor boerenhuishoudens en op grotere bezittingen. Goederen konden over de dorpsvaart en andere waterwegen worden vervoerd; voor grotere handel en zeevaart waren Franeker en vooral Harlingen belangrijk.

Dorpsleven rond 1650.

Wat is nog zichtbaar?

• De poort van Liauckamastate uit 1604 en het deels omgrachte terrein.
• De Sixtuskerk, waar de 17de-eeuwse dorpsgemeenschap bijeenkwam.
• Schilderingen en voorwerpen uit de Liauckama- en Pipenpoycollectie worden in het Fries Museum bewaard.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.