Franeker door de eeuwen heen

Franeker is een van de oude Friese steden. De stad kreeg in 1374 stadsrechten en groeide uit tot een bestuurlijk en geleerd centrum in noordwestelijk Friesland. De geschiedenis van Franeker is daardoor anders dan die van veel havenplaatsen: niet de zeevaart, maar bestuur, onderwijs, kloosters, adelshuizen, studenten en later zorginstellingen bepaalden sterk het beeld van de stad.

In de 16de eeuw lag Franeker midden in de strijd tussen Saksen, Gelre, Bourgondië en de Friese hoofdelingen. In de 17de en 18de eeuw werd de stad vooral bekend door de universiteit. In de 19de eeuw veranderde dat opnieuw: de universiteit verdween, het Rijksathenaeum hield nog enige tijd stand en daarna kreeg Franeker een grote psychiatrische inrichting.

Franeker in de 19de eeuw

Franeker in de 18de eeuw

Franeker in de 16de eeuw

In de 16de eeuw

In de eerste helft van de 16de eeuw was Franeker een militair steunpunt. Het Sjaerdemaslot en de versterkte stad speelden een rol in de strijd tussen Saksische, Gelderse en Bourgondische machthebbers. Vanuit Franeker werden uitvallen gedaan naar omliggende dorpen en in 1516 werd er bij de stad hard gevochten.

Franeker in de 16de eeuw.

Na de opening van de universiteit in 1585 kwamen jonge studenten in het stadsbeeld. In januari 1588 schreef de zestienjarige rechtenstudent Sabinus Baerdt vanuit Franeker over het verkopen van zijn oude schoolboeken om een luit te kunnen kopen.

De brief van student Sabinus Baerdt uit 1588

In de 17de eeuw

De universiteit maakte Franeker tot een stad van hoogleraren, studenten, drukkers, boekverkopers, hospita's en herbergiers. Studenten kwamen niet alleen uit Friesland, maar ook uit Duitsland, Hongarije en andere gereformeerde gebieden. De zaak van de Hongaarse student Thomas Gyarmati laat zien dat het studentenleven ook ontsporingen kende.

Franeker in de 17de eeuw.

In de 18de eeuw

Franeker bleef een academiestad, maar de bloeitijd was voorbij. Toch bleef geleerdheid zichtbaar in de stad. Het planetarium van Eise Eisinga liet aan het einde van de eeuw zien dat wetenschap niet alleen binnen de universiteit leefde.

Franeker in de 18de eeuw.

In de 19de eeuw

In 1811 werd de universiteit gesloten. Het Rijksathenaeum hield de academische traditie nog enkele tientallen jaren levend, maar ook dat verdween. In de gebouwen van de oude academie kwamen later psychiatrische patiënten terecht. Daardoor kreeg Franeker in Friesland een heel nieuwe betekenis.

Franeker in de 19de eeuw.

Wat is nog zichtbaar?

• Het Eise Eisinga Planetarium, het stadhuis en de Martinikerk zijn te bezoeken.
• Aan de Academiestraat zijn gebouwen en sporen van het voormalige Kruisbroedersklooster en de universiteit bewaard.
• Museum Martena staat bij de plek van het verdwenen Sjaerdemaslot.