Franeker 1588: een zestienjarige student wil een luit
Op 19 januari 1588 schreef de zestienjarige rechtenstudent Sabinus Odulphi Baerdt vanuit Franeker aan zijn vijftienjarige neef Johannes Suffridi Saeckma in Leeuwarden. De universiteit van Franeker bestond nog geen drie jaar. Toch komen in deze ene brief al heel gewone onderdelen van het studentenleven voorbij: geldgebrek, tweedehands boeken, muziekles, familie die geld moet voorschieten en een student die zich voorbereidt op disputaties.
Sabinus studeerde sinds 3 juni 1587 rechten in Franeker. Johannes zat nog in de hoogste klas van de Latijnse school in Leeuwarden. Later in 1588 zou ook hij rechten gaan studeren in Franeker.
“Denk je dat ik geld uit een put kan scheppen?”
Sabinus begint geïrriteerd. Hij had zijn neef al gevraagd zijn overgebleven schoolboeken te verkopen, maar Johannes vroeg opnieuw wat elk boek moest kosten. Dat betekende weer een brief. Sabinus klaagde dat hij voor het bezorgen van de brieven moest betalen en schreef vrij vertaald: “Denk je soms dat ik geld uit een put kan scheppen?”
De brieven werden door schippers vervoerd. Daarmee verschijnt in een persoonlijke brief een heel praktisch onderdeel van het contact tussen Franeker en Leeuwarden: nieuws, opdrachten en geldzaken reisden mee over het water.
Twaalf boeken te koop
Sabinus gaf nu voor elk boek een vraagprijs. Het waren vooral Latijnse schoolboeken en klassieke auteurs die hij vóór zijn rechtenstudie had gebruikt:
- Cicero, Epistolae familiares: 12 stuivers.
- Ovidius, Metamorphoses: 8 stuivers.
- een werk van Johannes Fongers: 8 stuivers.
- Polydorus Vergilius: 6 stuivers.
- Dialogi sacri: 4 of 6 stuivers.
- Valerius Maximus: 4 stuivers.
- Laurentius Valla: 6 stuivers.
- Ovidius, Tristia: 2 stuivers.
- Cicero, Tusculanae disputationes: 6 stuivers.
- Ovidius, Ars amatoria: 8 stuivers.
- Horatius: 6 stuivers.
- Philipp Melanchthon, een leerboek dialectiek: 8 stuivers.
De twaalf vraagprijzen samen waren 78 of 80 stuivers. Johannes hoefde zich daar niet strak aan te houden: als hij meer kon krijgen, moest hij dat doen; lukte dat niet, dan mocht hij de boeken goedkoper verkopen.
Van schoolboeken naar een luit
Het geld was niet bestemd voor eten of collegegeld. Sabinus wilde er een muziekinstrument van kopen. In de Latijnse brief wordt een woord gebruikt dat in de uitgave als luit wordt uitgelegd. Johannes moest zelfs naar twee luiten zoeken.
Eén instrument kon hij kopen van Sierk Douwes. Voor die eerste luit moest hij geld bij een oom lenen. Een tweede luit moest worden betaald uit de opbrengst van Sabinus’ boeken. Een instrument van een organist was ook in beeld geweest, maar die wilde het niet meer verkopen.
Sabinus drong aan op haast. Hij wilde dat Johannes in ieder geval zo snel mogelijk één luit naar Franeker stuurde. Zolang hij geen instrument had, kon hij volgens zijn brief alleen de muziek leren en niet het spelen zelf. Hij schreef bovendien dat zij voor hetzelfde lesgeld konden leren spelen als er twee instrumenten waren. Wie de tweede leerling was, weten we niet.
Onderwijs rond 1600.
De brief in modern Nederlands
Sabinus Odulphi Baerdt (in modern Nederlands):
Johannes, ik geloof bijna niet dat je mijn brieven goed leest. Kort geleden schreef ik je dat je de overgebleven boeken moest verkopen voor wat je ervoor kon krijgen. Nu schrijf je mij terug met de vraag hoeveel elk boek moet kosten.
Denk je soms dat ik geld uit een put kan scheppen? Als de schippers mijn brieven bij jou bezorgen, betaal ik, en als jij mij schrijft, betaal ik ook. Lees mijn brieven daarom alsjeblieft zorgvuldiger. Dan hoef ik niet steeds opnieuw over hetzelfde te schrijven. Dat wordt vervelend. Begrijp me niet verkeerd: ik ben jouw brieven niet zat. Ik wil alleen niet telkens hetzelfde moeten herhalen.
Nu ik toch gelegenheid heb om te schrijven, geef ik de prijzen van de boeken. Voor Cicero’s brieven 12 stuivers, Ovidius’ Metamorphosen 8, het werk van Johannes Fongers 8, Polydorus Vergilius 6, de Dialogi sacri 4 of 6, Valerius Maximus 4, Laurentius Valla 6, Ovidius’ Tristia 2, Cicero’s Tusculaanse gesprekken 6, Ovidius’ Ars amatoria 8, Horatius 6 en Melanchthons dialectiek 8 stuivers.
Kun je er meer voor krijgen, verkoop ze dan voor meer. Kun je die bedragen niet krijgen, verkoop ze dan voor minder.
Sabinus Odulphi Baerdt (in modern Nederlands):
Je schrijft dat je de luit van Sierk Douwes wilt kopen met het geld van de boeken. Maar ik heb geschreven dat je voor de eerste luit het geld van oom moet lenen. De tweede luit moet je betalen met de opbrengst van mijn boeken. Ik heb immers gevraagd of je er twee wilt kopen.
De eerste wordt dus die van Sierk. Vraag oom om het geld daarvoor. Anders had je eerst het instrument van de organist kunnen kopen en daarna dat van Sierk, en had je de tweede met het boekengeld kunnen betalen. Maar de organist wil zijn instrument niet verkopen. Koop daarom die van Sierk met geld van oom en kijk ondertussen of je nog een tweede kunt vinden. Die kun je betalen uit de opbrengst van mijn boeken.
Hoe sneller je dit regelt, hoe liever het mij is. Stuur mij in ieder geval zo snel mogelijk één luit. De tijd gaat voorbij. Wij kunnen voor hetzelfde geld leren spelen, maar zolang ik geen instrument heb kan ik alleen de muziek leren en niet het spelen zelf.
Lees mijn brieven dus goed. Als ik wat vrij of scherp heb geschreven, hoop ik dat je het goed opvat. Zorg alsjeblieft zorgvuldig voor deze zaken. Als ik iets voor jou terug kan doen, zal ik dat ook doen.
Ik wil je ook laten weten dat ik gisteren stellingen heb verdedigd. Dat is, God zij dank, goed gegaan.
Vaarwel. God zij met je. Doe iedereen thuis de groeten van mij, en ook jouw Antonius.
Geschreven te Franeker, 19 januari 1588. Jouw Sabinus Odulphi Baerdt.
Studeren betekende ook disputeren
De laatste regels van de brief gaan ineens weer over de universiteit. Sabinus had de dag ervoor stellingen verdedigd en meldde opgelucht dat dit goed was gegaan. Bij een disputatie verdedigde een student stellingen in het Latijn tegenover vragen en tegenwerpingen. Zulke oefeningen vormden een belangrijk onderdeel van het universitaire onderwijs.
Van deze specifieke disputatie uit januari 1588 is de gedrukte tekst niet teruggevonden. Van Sabinus is wel een latere juridische disputatie uit 1590 bekend.
Johannes kwam datzelfde jaar naar Franeker
De vijftienjarige Johannes Saeckma aan wie de brief was gericht, liet zich op 8 augustus 1588 als rechtenstudent in Franeker inschrijven. Later werd hij advocaat en raadsheer bij het Hof van Friesland en uiteindelijk ook curator van de universiteit van Franeker.
In januari 1588 was hij echter nog vooral de neef die vanuit Leeuwarden tweedehands boeken moest verkopen, geld bij een oom moest regelen en zo snel mogelijk een luit naar Franeker moest zien te krijgen.
Verder door Franeker
In beeld
Gevangenis rond 1572.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Franeker
Franeker
Het huidige Franeker. De universiteit was in 1585 gevestigd in het voormalige kruisbroedersklooster.
Franeker door de eeuwen
De brief
19 januari 1588: Sabinus Odulphi Baerdt schrijft vanuit Franeker aan Johannes Suffridi Saeckma in Leeuwarden.
Sabinus was zestien jaar en studeerde rechten. Johannes was vijftien en zat nog op de Latijnse school.
De oorspronkelijke brief berustte in het Rijksarchief in Friesland, Collectie Van Breughel, 16A fol. 1; de collectie wordt tegenwoordig bij Tresoar beheerd.
Dagelijks leven
Militairen rond 1600.
Militairen rond 1600.
Geuzen rond 1572.
Militairen rond 1600.
Militairen rond 1580.
Bronnen
- M.H.H. Engels – acht brieven van Sabinus Odulphi Baerdt, met transcriptie van de Latijnse brief van 19 januari 1588
- M.H.H. Engels – Saeckma's academische reis en studentenleven
Rijksarchief in Friesland, Collectie Van Breughel, 16A fol. 1: brief van Sabinus Odulphi Baerdt aan Johannes Suffridi Saeckma, Franeker, 19 januari 1588.