Franeker in de 16de eeuw
De 16de eeuw was voor Franeker een tijd van oorlog, bestuur en herstel. De stad lag in een gebied waar Friese hoofdelingen, Saksische bestuurders, Gelderse troepen en Bourgondische macht elkaar bevochten. Daardoor werd Franeker meer dan een gewone marktstad.
Het Sjaerdemaslot was daarbij belangrijk. Het slot stond op het huidige Sjûkelân. Wie het slot en de stad beheerste, had een sterke positie in Westergo.
Gevangenis rond 1572.
Het Sjaerdemaslot was gebouwd door Edwert Sjaerdema en haar man Douwe van Aylva. Rond 1500 gebruikte het Saksische bestuur het versterkte slot als verblijf en steunpunt in Franeker.
1500: de stad valt
Rond 1500 was Franeker een van de plaatsen waar de strijd om Friesland scherp zichtbaar werd. De stad had wallen, poorten en een sterk slot. Toch kon de macht in korte tijd wisselen. Voor inwoners betekende dit onzekerheid: soldaten kwamen de stad binnen, bestuurders veranderden en de omgeving werd onveilig.
1516: strijd rond Franeker
In 1516 werd opnieuw hard gevochten rond Franeker. Troepen lagen bij plaatsen in de omgeving en vanuit Franeker werden uitvallen gedaan. De stad was een steunpunt in een groter militair conflict dat ook Leeuwarden, Menaldum en dorpen in de omgeving raakte.
De strijd rond Leeuwarden en Franeker in 1516.
Een stad met kloosters, stinzen en rijke huizen
Franeker had in deze tijd een kruisherenklooster en verschillende versterkte huizen van adellijke families. Het Sjaerdemaslot stond binnen de stad en ook het Martenahuis, dat Hessel van Martena in 1502 liet bouwen, was een stins. Zulke stenen huizen boden niet alleen woonruimte en aanzien, maar ook bescherming bij aanvallen.
De Reformatie en de Tachtigjarige Oorlog
De Reformatie was de 16de-eeuwse beweging die brak met de rooms-katholieke kerk en in Friesland uiteindelijk leidde tot een gereformeerde publieke kerk. Die verandering viel samen met de eerste jaren van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), de opstand tegen koning Filips II en het Spaanse gezag.
Franeker kreeg de strijd vroeg van dichtbij mee. In 1572 kwam de stad in handen van de Geuzen. In 1579 sloot Friesland zich aan bij de Unie van Utrecht en in 1580 voerden de Staten van Friesland de Reformatie officieel door. De katholieke eredienst werd verboden, kerken werden voor de gereformeerde dienst ingericht en kerkelijke en kloostergoederen kwamen onder het nieuwe provinciale bestuur.
De overgang betekende niet dat alle inwoners ineens protestants werden. In en rond Franeker woonden ook wederdopers en katholieken. Geestelijken die zich bij de nieuwe leer aansloten konden soms als gereformeerd predikant verdergaan. Wie katholiek bleef, verloor zijn oude kerkelijke functie of week uit. In Franeker moesten de kruisheren in 1580 hun klooster verlaten.
Kerk rond 1500.
Onrust rond geloof en bestuur
De Reformatie betekende dat steeds meer mensen het gezag en de gebruiken van de rooms-katholieke kerk afwezen en zich aansloten bij nieuwe protestantse stromingen. In en rond Franeker waren vanaf ongeveer 1530 ook wederdopers actief. In 1535 begon bij Franeker een oproer waarbij grote groepen wederdopers naar het klooster Bloemkamp bij Bolsward trokken. Het klooster werd bezet en na een beleg bloedig heroverd. Overlevenden werden berecht en velen ter dood gebracht.
Franeker bleef daarna een plaats waar verschillende geloofsgroepen aanwezig waren. Dopers uit Friesland, Vlaanderen en Duitsland zochten er in de tweede helft van de eeuw onderdak. Tegelijk raakte de stad betrokken bij de Opstand tegen Spanje. In 1572 kwam Franeker in handen van de Geuzen. In 1580 besloten de Staten van Friesland dat alleen de gereformeerde leer nog officieel was toegestaan. Katholieke priesters verloren hun openbare functie, kloosters werden gesloten en kerkelijke goederen kwamen in handen van de nieuwe overheid. De kruisheren moesten hun klooster in Franeker verlaten.
1585: het begin van de universiteitsstad
De Staten van Friesland richtten in 1585 de universiteit van Franeker op. De jonge gereformeerde provincie had goed opgeleide predikanten nodig, maar ook juristen, artsen en bestuurders. Franeker was bovendien een veilige vestingstad en beschikte over het voormalige kruisherenklooster, dat als academiegebouw kon worden gebruikt.
De nieuwe universiteit werd mede betaald uit de bezittingen van de opgeheven katholieke instellingen. Zo kreeg een gebouw dat tot 1580 door kloosterlingen was gebruikt binnen enkele jaren een nieuwe functie als centrum van protestants hoger onderwijs.
Militairen rond 1600.
1588: een student verkoopt zijn schoolboeken voor een luit
Drie jaar na de stichting van de universiteit schreef de zestienjarige rechtenstudent Sabinus Odulphi Baerdt vanuit Franeker aan zijn vijftienjarige neef Johannes Saeckma in Leeuwarden. Hij wilde zijn oude schoolboeken laten verkopen om een luit te kunnen kopen. In de brief klaagt hij over de kosten van briefbezorging per schipper, noemt hij de prijzen van twaalf boeken en vertelt hij dat hij de dag ervoor stellingen had verdedigd.
Lees de volledige hertaling van de brief van Sabinus Baerdt uit 1588
1572: verklaringen van mensen die de bezetting meemaakten
Voor de geuzenbezetting van 1572 zijn ongewoon persoonlijke details bewaard. Voerman Jonghe Feddrix legde een verklaring af en Hermannus van Zwol keek later terug op zijn gevangenneming. Hun verhalen maken duidelijk wat een militaire bezetting voor inwoners en kloosterlingen betekende: poorten, vervoer, arrestaties, betalingen en onzekerheid werden onderdeel van het dagelijkse stadsleven.
Franeker 1572: het verhaal uit verklaringen en herinneringen
Wat is nog zichtbaar?
Van het 16de-eeuwse Franeker is nog opvallend veel terug te vinden. De Martenastins aan de Voorstraat werd in 1506 gebouwd voor edelman Hessel van Martena en is nu Museum Martena. De Martinikerk is ouder, maar stond in de 16de eeuw midden in de overgang van katholiek naar protestants gebruik. Ook het stadhuis hoort nog net bij deze eeuw: de bouw begon in 1591. Van andere stinsen zijn delen of opvolgende gebouwen bewaard gebleven, terwijl het Sjaerdemaslot zelf in de 18de eeuw verdween.
Wie door de binnenstad loopt, kan daardoor nog gebouwen zien die er stonden toen Franeker de Reformatie, de eerste decennia van de Tachtigjarige Oorlog en de stichting van de universiteit meemaakte.
Verder door Franeker
Rond 1500: de Galgefenne ten zuidoosten van Franeker
De Franeker galg is vrij nauwkeurig te plaatsen. De Galgefenne lag ongeveer een kilometer ten zuidoosten van de stad, even ten zuiden van de bocht waar de wegen naar Miedum en Tzum uiteenliepen. J.A. Mol koppelt de plek aan het latere kadastrale perceel Franeker O464. In 1510 was dit land in bezit van Eedwer Sjaerda. Waarschijnlijk gebruikte ook Franekeradeel dezelfde galgplaats.
De stadsrand van Franeker in 1664, met het Sjaerdemaslot bij de wallen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Franeker
Franeker
Het huidige Franeker.
Franeker door de eeuwen
Franeker in de 16de eeuw
Franeker op de kaart van Schotanus uit 1664.
Ooggetuigen
Plaatsen in de omgeving
Dagelijks leven
Buitenplaats rond 1550.
Een stins rond 1550. Zo'n sterk stenen huis was bedoeld om de bewoners bij aanvallen bescherming te bieden en zich te kunnen verdedigen. Ook in Franeker zelf stonden stinsen, waaronder het Sjaerdemaslot en het Martenahuis.
Markt rond 1600.
Militairen rond 1600.
Oproer rond 1573.
Landbouw rond 1550.
Onderwijs rond 1600.