Bolsward door de eeuwen heen

Bolsward was een van de belangrijkste handelssteden van Zuidwest-Friesland. De stad had al vroeg verbindingen met de zee en het Friese binnenland. Boter, kaas, vee, graan en ambachtsproducten gingen via de markten, pakhuizen en vaarwegen de stad in en uit. In 1412 sloot Bolsward zich aan bij het Hanzenetwerk en in 1455 kreeg het stadsrechten.

De geschiedenis was niet alleen een verhaal van handel en mooie gebouwen. Oorlog, brand, pest, armoede en epidemieën konden het leven van inwoners plotseling ontwrichten.

1515: bijna de hele stad brandt af

In 1515 sloegen de huurlingen van de Zwarte Hoop hun kamp op in Bolsward. De Gelderse verdedigers hadden de stad verlaten en veel burgers waren gevlucht. De rijkste inwoners zochten vooral veiligheid in Sneek.

Na ongeveer drie weken staken de huurlingen Bolsward op 19 mei op verschillende plaatsen tegelijk in brand. Bijna de hele stad ging verloren. Kerken en kloosters bleven grotendeels staan en bij de Witte Begijnen bleef een klein straatje gespaard. Vier oude mannen die niet op tijd konden vluchten werden gedood.

De Zwarte Hoop verwoest Bolsward in 1515

1517: soldaten verkopen de stad

Twee jaar later gebeurde iets minstens zo merkwaardigs. Gelderse huursoldaten in Bolsward hadden al lange tijd geen soldij ontvangen. Boeren durfden nauwelijks meer voedsel naar de markt te brengen, omdat de soldaten geen geld hadden en geweld gebruikten om aan spullen te komen.

De huursoldaten onderhandelden daarop met de Bourgondische tegenstander. Voor 6.000 Emder guldens droegen zij Bolsward, het geschut en uiteindelijk ook hun eigen diensten over. Het geschut alleen was volgens de kroniek meer waard dan het bedrag dat zij kregen.

Hoe de huursoldaten Bolsward in 1517 verkochten

17de eeuw: een herstelde handelsstad

In de 17de eeuw was Bolsward opnieuw een welvarende stad. Handel, boter en kaas, ambachten en zilverwerk brachten werk. In 1615 begon de bouw van het nieuwe stadhuis, een opvallend teken van stedelijke zelfbewustheid.

Niet iedereen profiteerde evenveel. Armen waren afhankelijk van kerkelijke en particuliere hulp. Het weeshuis dat Hid Hero in 1553 had gesticht bleef kinderen onderdak, voeding en opvoeding geven.

18de eeuw: boter, kaas en politieke ruzie

In de 18de eeuw liep het inwonertal terug en kregen textiel en zuivelhandel te maken met moeilijke perioden. Toch bleef Bolsward een echte marktstad. In 1784 werden er in een jaar 5.665 vierendeelen boter en 1.948 schippond grove kaas aangevoerd.

Bolsward in de 18de eeuw

Ook politiek was het onrustig. In de jaren 1780 botsten patriotten en prinsgezinden over de samenstelling van het stadsbestuur. Burgemeester Schelto van Heemstra, die vaak buiten Bolsward verbleef, verloor in 1782 zijn positie nadat hij steeds meer tegenstand had opgeroepen.

19de eeuw: cholera, gaslicht en industrie

De 19de eeuw bracht nieuwe bedrijven en nieuwe voorzieningen. Bolsward kreeg onder meer een gasfabriek en later een zuivelfabriek. Toch bleef het dagelijks leven voor veel gezinnen kwetsbaar.

Bolsward in de 19de eeuw

Dat bleek dramatisch in 1866. Tijdens de cholera-epidemie stierven in Bolsward 55 mensen op ongeveer 4.387 inwoners. De grachten waren sterk vervuild en werden nog gebruikt als afvoer. Op sommige bruggen stonden zelfs eenvoudige privaten boven het water.

In 1893 opende zuivelfabriek Hollandia aan de Witmarsumervaart. Daarmee begon een nieuwe fase waarin melk steeds minder uitsluitend op de boerderij werd verwerkt en steeds vaker industrieel.

1823: reizigers in een marktstad

Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp liepen in juni 1823 vanuit Workum naar Bolsward. Van Hogendorp noemde Bolsward een vrolijk en aangenaam stadje dat vooral van de boerenstand leefde. Van Lennep ontmoette er landmeter Van der Kemp, dronk wijn en zat de volgende dag aan tafel met aannemers. Er kwamen baars, vlees, sinaasappelen, Rijnwijn, koffie, likeur en thee op tafel.

Van Hogendorp hield achter in zijn notitieboek een lijst met logementen bij. De Wijnberg in Bolsward kreeg eenvoudig het oordeel ‘goed’.

• Lees Van Lenneps volledige Friese reisnotities uit 1823
• Lees Van Hogendorps Friese notities en logementenlijst

Verder door Bolsward