Terechtstellingen in Friesland (1750 - 1800)
Dit overzicht bevat doodvonnissen uit Friesland tussen 1750 en 1800. De zaken gaan onder meer over doodslag, diefstal en inbraak. Tot aan de politieke omwentelingen aan het einde van de eeuw maakte de uitvoering van zulke straffen deel uit van het oude gewestelijke strafrecht; soms werd het lichaam daarna openbaar tentoongesteld.
- 1750, 18 april: Jacob Sybes van Ternaard is onthoofd wegens gepleegde oproerigheid in de nacht tussen 1 en 2 juli 1749. Jacob Sybes: het oproer, zijn vlucht en de terechtstelling.
- 1753, 17 maart: Jacob Harmens van de Rottevalle is gewurgd vanwege een gepleegde moord op Rinnert Sipkes, en zijn lichaam is op een rad gezet met een vlegelstok. De reis, de moord op Rindert Sipkes en Jacobs terechtstelling.
- 1754, 9 maart: Dirk Jans van Stiens is opgehangen wegens verschillende inbraken en diefstallen.
- 1759, 8 september: Ytje Jans, volgens de transcriptie mogelijk uit Kimswerd, is opgehangen wegens het insluiten en helpen plegen van huisbraak.
- 1761, 24 januari: Mary Elisabeth van Mons en Hendrik Jans van Groningen zijn opgehangen wegens een gepleegde huisbraak in Beetsterzwaag.
1763, 14 mei: Elias Davids van Amsterdam is eerst gedeeltelijk gewurgd, waarna hem de keel is afgesneden en vervolgens met een mes in zijn rechterhand op een rad ten toon gesteld, wegens het moorddadig ombrengen van een meisje van 17 jaar, Antje Sjeerps, op de Zeedijk tussen Gaast en Piaam, op 25 november 1762. Het onderzoek naar de dood van Antje Sjeerps.
Terechtstelling rond 1790.
- 1765, 2 februari: Gerke Dirks, bijgenaamd Pupillant van Oldeboorn, is gewurgd en zijn lichaam is op een rad gezet wegens het vermoorden van een oude vrouw, Gerberg Jans, aldaar.
- 1765, 2 maart: Lolke Harkes van Bolsward is gewurgd en zijn lichaam met een mes in zijn rechterhand is op het rad gezet wegens het vermoorden van Pietje Roelofs, echtgenote van vroedsman Sybe Hoytinga, en het ernstig verwonden van de vroedsman zelf.
- 1766, 12 juli: Pieter Jans Niemeyer van Ysselham in Overijssel is onthoofd op het schavot wegens doodslag op Theunis Classes de Jongh in Tjalbert.
- 1782, 28 september: Wybren Wybrens van Oosterbeintum is gewurgd en zijn lichaam is op een rad gezet wegens het vermoorden van Heerke Heerkes, dorpsrechter in Jannum.
- 1792, 28 januari: Claas Jaajes van Harlingen is gewurgd en geradbraakt op het schavot, en zijn lichaam met een mes in zijn rechterhand is op een rad ten toon gesteld wegens het vermoorden van een kind van 8 weken.
1792, 14 juli: Johannes Wagenaar, soldaat uit Den Haag onder het regiment van Brakell, is onthoofd wegens het doodschieten van een schipper in Franeker.
Markt rond 1790.
Historische toelichting
Aanvullende historische context bij de vonnissen.
De doodstraf aan het einde van de 18de eeuw
Ook tussen 1750 en 1800 sprak het Hof van Friesland doodvonnissen uit. In deze selectie komen moord, huisbraak en politiek oproer voor. De lengte van deze lijst zegt niet hoeveel doodvonnissen er in totaal waren: de samensteller koos opmerkelijke gevallen uit.
Naast doodvonnissen bevat de bron opsluiting, verbanning en andere straffen. Die staan op de parallelpagina Misdaad en straf 1750-1800. Uit deze selectie alleen kan geen afname van de doodstraf of verschuiving in de totale strafpraktijk worden berekend.
Wat de vonnissen laten zien
De twaalf zaken vormen geen volledige telling van alle doodvonnissen, maar een selectie uit een later afschrift van bijzondere sententies. Ze laten wel zien welke omstandigheden in het vonnis zwaar wogen. Bij moord werd het lichaam soms na de executie op een rad tentoongesteld. Dat tentoonstellen was een afzonderlijk deel van de straf en moet niet worden verward met de manier waarop de veroordeelde werd gedood.
Het openbare Hofschavot lag in deze periode tegen de westzijde van het Blokhuis. Wanneer het samenvattende afschrift alleen "op het schavot" vermeldt, zoals bij Pieter Jans Niemeyer in 1766 en Claas Jaajes in 1792, is dat daarom de voor de hand liggende Leeuwarder context. Omdat het afschrift zelf de plek niet telkens nader omschrijft, wordt die identificatie niet als letterlijk onderdeel van ieder afzonderlijk vonnis gepresenteerd.
De galg vóór het Blokhuis was een afzonderlijke galg van het krijgsgericht, de soldatengalg. Roelof Storm noteerde op 4 augustus 1796 dat deze wipgalg én de galg buiten de stad met het overige gerechtsmateriaal werden afgebroken. Het Hofschavot bleef daarna in gebruik: Jan Binnes en Salomon Levy werden er in 1797 en 1798 met het zwaard onthoofd.
De herkomstplaatsen voeren van Ternaard en Rottevalle tot Kimswerd, Beetsterzwaag, Oldeboorn, Tjalleberd en Jannum. De berechting was centraal, maar de zaken begonnen verspreid over Friesland. Lees daarom ook over Leeuwarden in de 18de eeuw.
De onderstaande samenvattingen zijn gebaseerd op het door Wopke Eekhoff gemaakte afschrift van opmerkelijke criminele sententies.
Van terechtstelling naar afschrikking
Een executie vond openbaar plaats. Wanneer het vonnis daarna ook tentoonstelling van het lichaam voorschreef, moest de straf nog langer zichtbaar blijven. Een rad, een mes in de hand of een ander voorwerp verwees naar het misdrijf en maakte van het lichaam een waarschuwing. De precieze plaats van uitvoering en tentoonstelling moet per zaak uit het volledige vonnis of uit aanvullende stads- en grietenijbronnen worden vastgesteld.
Naast deze geselecteerde doodvonnissen zijn in het afschrift ook andere straffen opgenomen. De parallelpagina Veroordelingen in Friesland tussen 1750 en 1800 laat zien hoe belangrijk tuchthuis, verbanning, geseling en beroepsverboden inmiddels waren.
Slachtoffers, werk en herkenbare voorwerpen
Bij de moordzaak van Lolke Harkes noemt het vonnis niet alleen de gedode Pietje Roelofs, maar ook haar echtgenoot Sybe Hoytinga, die zwaar gewond raakte. Bij Wybren Wybrens wordt Heerke Heerkes genoemd, dorpsrechter in Jannum, die in zijn eigen woning werd vermoord.
De voorwerpen bij de tentoongestelde lichamen zijn wel uitdrukkelijk genoteerd: een vlegelstok bij Jacob Harmens, een mes bij onder anderen Lolke Harkes. Bij Elias Davids onderscheidt het afschrift drie stappen: gedeeltelijke wurging, het doorsnijden van de keel en daarna tentoonstelling op een rad. Bij Claas Jaajes staat bovendien radbraken vermeld. Het rad als plaats van tentoonstelling en radbraken als lichamelijke straf zijn dus niet onderling uitwisselbaar.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Leeuwarden, zetel van het Hof van Friesland
De huidige omgeving op de kaart.
Hofplein rond 1790.
Gevangenis rond 1800.
Kanselarij in Leeuwarden rond 1790.
Poort rond 1790.
Grote Hoogstraat in Leeuwarden rond 1790.
Stedelingen en plattelanders
Dorpen en steden in Friesland.
Leven in Sneek in de 16de eeuw.
Misdaad en straf in Friesland
De zaak van Yepke Vaer (1521).
Veroordelingen van Geldersen
1516 -1524.
Was het leugen en laster (1521)?.
De mishandeling van Christiaan Wolters
(1668).
Terechtstellingen in Friesland
(1500 - 1550).
Misdaad en straf
(1500 - 1550).
Terechtstellingen in Friesland
(1550 - 1600).
Misdaad en straf
(1550 - 1600).
Terechtstellingen in Friesland
(1600 - 1650).
Misdaad en straf
(1600 - 1650).
Terechtstellingen in Friesland
(1650 - 1700).
Misdaad en straf
(1650 - 1700).
Terechtstellingen in Friesland
(1700 - 1750).
Misdaad en straf
(1700 - 1750).
Terechtstellingen in Friesland
(1750 - 1800).
Misdaad en straf
(1750 - 1800).
Het dagelijks leven
Over de bron
De chronologische lijsten zijn gebaseerd op het afschrift dat oud-archivaris Wopke Eekhoff maakte van de merkwaardigste criminele sententies van het Hof van Friesland. Eekhoff noteerde zelf dat zijn afschrift minder volledig was dan andere handschriften.
Dagelijks leven
Bronnen en verantwoording
- Bron: Criminele sententies - afschrift van Wopke Eekhoff, blz. 58. De digitale transcriptie bevat plaatselijk lees- en dateringsproblemen; zij is geen foto van het oorspronkelijke procesdossier.
- Antje Sjeerps en Elias Davids: processtukken en onderzoek. De getuigenverklaring is rechtstreeks op scans gecontroleerd. De overige procesdetails komen via Frans Thuijs. Zijn uitleg van het motief is geen vastgesteld feit.
- In het geraadpleegde Kerfstokjes is geen aantoonbare passage over deze zaak gevonden. De daarin genoemde Elias uit 1743 is niet met Elias Davids vereenzelvigd.
- Het vraagteken bij Piaam in Eekhoffs transcriptie is vergeleken met de aanvullende plaatsbepaling bij Cromharne.
Brontekst
Chronologische lijst en uitvoerige sententies, afschrift Wopke Eekhoff.