Toen en Toen ..
Zoeken Het verhaal van Friesland

Terechtstellingen in Friesland (1500 - 1550)

Deze doodvonnissen uit 1500-1550 behoren tot een tijd waarin Friesland onder nieuw landsheerlijk gezag kwam en de strijd met de Gelderse partij voortduurde. Ook de vervolging van wederdopers komt in de uitspraken terug. Onthoofding, ophanging en verdrinking waren verschillende straffen; het tentoonstellen van een lichaam kon daar nog op volgen.

Verhoor rond 1550.

Verhoor rond 1550.

  • Onthoofding met het zwaard en ophanging of wurging waren zelfstandige doodstraffen.
  • Verbranding en verdrinking komen in de 16de-eeuwse vonnissen onder meer voor bij geloofsvervolging en enkele andere zware delicten.
  • Een lichaam kon na de executie op een rad worden gelegd of een hoofd op een staak worden gezet. Dat was openbare tentoonstelling en niet automatisch de manier waarop iemand was gedood.
  • Wanneer een vonnis uitdrukkelijk zegt dat iemand werd geradbraakt, hoorde het rad wél bij de executie zelf.

Afzonderlijke stukken: de overgeleverde namen van de vrouwen van Oldeclooster.

  • 1516, 23 september: Wybe Sacles is wegens majesteitsschennis op de Brolbrug met het zwaard terechtgesteld en al zijn goederen zijn geconfisqueerd.
  • 1516, 27 september: Jan van Putten is wegens majesteitsschennis op het schavot voor het huis met het zwaard terechtgesteld. Zijn lichaam is op een rad gelegd en zijn hoofd op een staak gezet bij de plaats waar de schans Sint-Johanskamp had gestaan.
  • 1516, 7 oktober: Renieke Wythie, zoon van Wirdum, is wegens diefstal van koren en vee aan een halve galg gehangen en gewurgd bij Dijkshoorn bij Betigum.
  • 1517, Harmen van Leeuwarden is tot dezelfde straf veroordeeld, met de locatie gewijzigd naar de Wirdumerpoort.
  • 1517, 2 maart: Steinrijk van Eemyck is wegens godslastering op de Brolbrug onder de kaak gezet, een deel van zijn tong ter breedte van een vinger is afgesneden, en hij is voor honderd jaar en een dag verbannen op straffe van de dood.
  • 1517, 27 juni: Namke van Dockum is door de Raad, meer geneigd tot genade dan tot strenge rechtvaardigheid, veroordeeld om op de Brolbrug beide ogen uitgestoken te krijgen en blind gemaakt te worden. De misdaden van deze en de volgende veroordelingen worden niet vermeld.
  • 1517, 11 juli: Pieter Schroo van Waaxens was wegens bepaalde mishandelingen al met roeden geslagen en verbannen. Uit barmhartigheid werd hij nu veroordeeld om op de Brol te worden gebracht, daar een oor te verliezen en daarna levenslang verbannen te blijven, op straffe van zijn leven.
  • 1517, 16 juli: Abraham van Leeuwarden is wegens majesteitsschennis met het zwaard gestraft, zijn lichaam is op een rad gelegd en zijn hoofd is op een staak voor de Steensterpoort van Leeuwarden gezet.
  • 1518, 9 juni: Tjerk Bontekoe is wegens het stelen van een paard en een koe en het zonder toestemming verblijven op Majesteitslanden aan de galg gehangen.
  • 1518, 1 september: Allert Jans is onthoofd wegens doodslag.
    Allert Jans werd veroordeeld voor de moord op schipper Sybrant van Leeuwarden. Hij heeft deze daad zonder enige rechtvaardiging begaan en heeft daarmee zijn leven verspeeld. Dit misdrijf kan niet ongestraft blijven en moet als een voorbeeld dienen voor anderen. Daarom heeft het hof besloten dat Allert Jans op het schavot voor het huis in Leeuwarden geëxecuteerd zal worden door onthoofding. Dit vonnis werd uitgesproken in Leeuwarden op de eerste dag van september in het jaar 1518.
  • 1519, 8 september: Reintjen Attes is met het zwaard gestraft.
  • 1520, 7 januari: Renthie van de Jouwer is wegens vele slechte zaken en misdaden aan een rad gebonden en vervolgens met het zwaard gestraft, zijn lichaam is buiten de waterpijp gelegd waar men van Leeuwarden naar de Wouden vaart, zijn hoofd op een staak en een galg boven het rad waar zijn lichaam op ligt.
  • 1521, 18 februari: Claas Flabber is gestraft met het zwaard voor het steken in de rug of lenden van Johan Mieddesnell met een dolk en dubbel verraad rond de zuivering van de Heilige Maagd Maria, waaraan het slachtoffer binnen drie dagen overleed.
  • 1521, 26 oktober: Ypke Vaer is ter dood veroordeeld wegens het geweld tegen Alyt op de Heereweg tussen Midlum en Herbaijum. Het vonnis bepaalt dat hij door de scherprechter op het schavot voor het huis in Leeuwarden wordt onthoofd.
    De zaak van Yepke Vaer en de getuigenverklaringen.
  • 1523, 10 januari: Albert van Leeuwarden is in Franeker door het Hof van Friesland gestraft met het zwaard wegens verkrachting, zijn lichaam op een rad en zijn hoofd op een staak. N.B. Hij kreeg echter gratie om op heilige grond begraven te worden.
  • 1523, 18 maart: Aucke van Oosterlittens is in Franeker gestraft met het zwaard voor diefstal, het afzetten op de heereweg en doodslag.
  • 1523, 23 november: Hessel Taeckes is onthoofd voor moord.
  • 1523, 12 december: Taede en Jan van Sneek zijn door het Hof als gratie veroordeeld om de volgende dag in de kerk van Oldehooft blootshoofds en blootsvoets te gaan met een brandende waskaars en op hun knieën voor het heilig kruis te liggen tijdens de exequien van de Heer van Wassenaar, biddend voor zijn ziel, en vervolgens voor altijd verbannen op straffe van hun leven.
  • 1524, 30 januari: Lammert van Bergum is wegens dienst onder de Geldersen, samen met een kleine diefstal in Leeuwarden op het schavot met het zwaard gestraft.
  • 1524, 1 juni: Joucke Schroor is gestraft met het zwaard voor doodslag.
  • 1524, 2 augustus: Sytse Meynts is met het zwaard gestraft voor de verkrachting van een 12-jarig meisje, wat hij vrijwillig bekende in de kanselarij.
  • 1525, 28 maart: Jelle Ritske zoon is gestraft met het zwaard voor een begane nederlaag en moord op Tjærk Beyntje zoon. Zijn lichaam is op een rad gelegd en zijn hoofd op een staak buiten de poort van Leeuwarden geplaatst.
  • 1525, 10 december: Claas Freerx van Schiltwolde is wegens paardendiefstal en baldadige en gewelddadige handelingen onthoofd. Zijn lichaam mocht worden begraven.
  • 1526, Dezelfde dag zijn Tetthie Heres zoon, ook bekend als Jan zonder geest, en Simon, een medeplichtige van de voorgenoemde, wegens diverse diefstallen aan de galg gehangen.
  • 1526, Jan Gerrits zoon van Bolswaardt, eveneens een medeplichtige, is om dezelfde reden opgehangen.
  • 1526, 4 januari: Jan Roeloffs zoon is gestraft wegens het assisteren bij een moord op Vrank Roeloffs, grietman van Ooststellingwerf.
  • 1526, 14 april: Otto Jans zoon is geëxecuteerd wegens het aannemen van opdrachten om de steden Sneek en Dockum te verbranden, het schatten van de goederen aldaar te vernagelen en het buskruit te vervalsen. Als hij niet gevangen was genomen, zou hij dit hebben uitgevoerd.
  • 1526, 2 mei: Meester Casper is gestraft wegens doodslag.
  • 1526, 5 juli: Douwe Sipkes is in Franeker met het zwaard gestraft wegens geweld, geweldpleging en branddreiging.
  • 1526, 11 oktober: Geert Jans is onthoofd wegens twee nederlagen.
  • 1527, In september is Feyke Olfaarts zoon van Sneek opgehangen wegens diverse diefstallen.
  • 1527, 22 juni: Ballinck Sjoerdts, schoolmeester op Rinsmageest, is met het zwaard gestraft wegens onzedelijk gedrag en het verkrachten van zijn leerlingen van 6, 7 of 8 jaar oud. Zijn lichaam is op een rad gelegd en zijn hoofd op een staak gezet.
  • 1528, 22 januari: Alexander de Clerk, ook bekend als Andreas le Clercq, is gestraft voor het rondlopen met valse bullen en valse verzegelde brieven, nadat hij ook in Holland hiervoor gestraft was.
  • 1528, 12 september: Sierk Smyt is gestraft met het zwaard voor het doodslaan van zijn vader. Hij is eerst op de Brolbrug gegeseld en vervolgens op het schavot met het zwaard geëxecuteerd. Zijn lichaam is met de voeten omhoog op een rad gezet en zijn hoofd daarboven op een staak geplaatst.
  • 1528, 24 september: Sibolt Feike Zoon, scheepsmaker van Stavoren, is gestraft met het zwaard wegens afvalligheid van de Keizer en overgang naar de Geldersen. Zijn lichaam is op een rad geplaatst en zijn hoofd op een staak.
  • 1529, 5 mei: Gabbe Tabbe zoonis terechtgesteld met het zwaard voor moord.
  • 1529, 7 juli: Pieter Janszoon is wegens het doodsteken van iemand met het zwaard terechtgesteld.
  • 1529, 16 juli: Pieter Dirkszoon is terechtgesteld met het zwaard voor bigamie, branddreiging en godslastering.
  • 1529, 28 juli: Reynier Gerbrantszoon is met het zwaard geëxecuteerd voor moord.
  • 1530, 30 maart: Hobbe Barmix, ook bekend als Swarte Hans van Collum, is gestraft met het zwaard voor gewelddadig afzetten op de weg.
  • 1530, 25 mei: Steffen Jacobszoon van Dronrijp is wegens een gepleegde moord met een mes met het zwaard terechtgesteld.
  • 1530, 28 juni: Wybrant Janszoon van Hartwert is vanwege ongeloof voor de Cancellerie verbrand tot as.
  • 1531, 20 maart: Sieke Greerkszoon is vanwege herdoop met het zwaard geëxecuteerd; zijn lichaam is op een rad geplaatst en zijn hoofd op een staak.
  • 1531, 2 mei: Hansken van Staveren is gestraft voor gewelddadigheden tegen het convent Maryengaarde en het slaan van de schaapherder van voornoemd klooster. Hij is geëxecuteerd met het zwaard en zijn hoofd is op een staak voor het klooster geplaatst.
  • 1531, 11 juli: Sjoerdt Bauckezoon is met het zwaard geëxecuteerd voor een gepleegde moord met een dolk.
  • 1531, 1 november: Pieter Goossens van Groningen, gearresteerd bij Oud Woudumerzijl voor geweld en mishandeling 's nachts in een boerenhuis, is geëxecuteerd aan een halve galg. Na enige tijd hangend aan de galg, is hij met dezelfde galg naar Dokkum gebracht en aan de oostkant van de stad opnieuw opgericht.
  • 1531, 2 december: Jacob Aelbrechtszoon is wegens verschillende kerkdiefstallen buiten Leeuwarden aan een halve galg opgehangen.
  • 1531, 3 december: Akke Jacobsdochter van Winsum is ter dood veroordeeld voor het werpen van een levend kind in een sloot naast de galg; zij is levend begraven.
  • 1532, 6 mei: Hidde Taeckeszoon is vanwege kerkdiefstal opgehangen.
  • 1532, 8 juni: Nanne Sjoerdtszoon is vanwege twee afzonderlijke paardendiefstallen opgehangen.
  • 1532, 2 december: Jacob Albrechtszoon is geëxecuteerd voor verschillende kerkdiefstallen aan een halve galg buiten Leeuwarden.
  • 1532, 20 december: Anthonis de Clerk is gestraft voor manslag.
  • 1533, Dezelfde dag is Kempo Molles van Sneek geëxecuteerd met het zwaard voor doodslag.
  • 1533, 27 maart: Sieke Jelckeszoon, alias Gnabbecop, is voor verschillende gewelddadigheden op wegen en in huizen, vergezeld van diefstal, geëxecuteerd met het zwaard. Zijn lichaam is bij Claercampsterzijl op een rad geplaatst.
  • 1533, 29 maart: Pybo Sybeszoon is voor manslag geëxecuteerd met het zwaard.
  • 1533, 5 juli: Michel van Yperen is voor veelvuldig geweld geëxecuteerd met het zwaard.
  • 1533, 13 september: Sjeurdt Andtszoon van Buerum is geëxecuteerd voor het verkrachten van een vrouw.
  • 1533, 20 september: Jacob Tjepkeszoon is voor diefstal en daarbij gepleegde mishandeling van een alleen thuiszijnde meisje onthoofd; zijn lichaam is op een rad geplaatst, zijn hoofd op een staak, en daarboven een galg geplaatst.
  • 1533, 27 september: Ritske Wopkeszoon is voor manslag geëxecuteerd met het zwaard.
  • 1533, 18 oktober: Hansken van Groningen is voor misdaden in het Bergumer Klooster geëxecuteerd met het zwaard.
  • 1534, Dezelfde dag is Gerrit van Habbeke opgehangen voor beurssnijden.
  • 1534, Dezelfde dag is Hendrik Janszoon voor hetzelfde misdrijf geëxecuteerd met het zwaard.
  • 1534, 21 januari: Claas Thijszoon is wegens beledigingen en het verwonden van de Leeuwarder burgemeester Dominicus Pybezoon, toen die uit het stadhuis kwam, met het zwaard terechtgesteld.
  • 1534, 13 mei: Joost Ypkeszoon is voor gewelddadigheden in het huis van een priester, Heer Dyttie, pastoor van Sint-Catharina in Leeuwarden, geëxecuteerd met het zwaard.
  • 1534, 19 mei: Claas Janszoon is voor kerkroof opgehangen.
  • 1534, 5 november: Arend Claaszoon is voor manslag ter dood gebracht.
  • 1534, 10 november: Thys van Dokkum is voor kloostergeweld geëxecuteerd met het zwaard.
  • 1534, 10 november: Hendrik Janszoon is wegens beroving op de openbare weg met het zwaard terechtgesteld.
  • 1535, Dezelfde dag is Romke Meymerszoon van Sneek opgehangen voor het staan op schildwacht bij het bestelen van kerken.
  • 1535, Dezelfde dag is zijn medeplichtige Oene Aedsaertzoon opgehangen voor dezelfde misdaad.
  • 1535, Dezelfde dag zijn Lippe Claaszoon van Winsum, Jan Ysbrants van Witmarsum, Hessel Okkezoon, Mark Hyljezoon en Willem Willemszoon geëxecuteerd voor dezelfde misdaad met het zwaard.
  • 1535, Dezelfde dag is Hanske Sastkers geëxecuteerd voor dezelfde misdaad.
  • 1535, Dezelfde dag is Frans Reyndertszoon van Berdaard geëx
  • 1535, Dezelfde dag: Claas Dirkszoon is wegens ketterij onthoofd.
  • 1535, Dezelfde dag: Simon Sjoerdtszoon is eveneens wegens ketterij onthoofd.
  • 1535, Dezelfde dag: Luitjen Dirkszoon is ook wegens ketterij onthoofd.
  • 1535, Dezelfde dag: Thomas Jans, die al eerder gratie had gekregen, is wegens ketterij onthoofd.
  • 1535, Dezelfde dag: Gyelt Rompjezoon is voor diefstallen voor de derde keer opgehangen.
  • 1535, Dezelfde dag: 31 vrouwen, die in Oldeclooster onder de wederdopers zijn gevonden, zijn verdronken.
  • 1535, Dezelfde dag: Twee vrouwen, Rinske Obbedochter en Lysbeth Bouwes, zijn voor dezelfde misdaad verdronken.
  • 1535, Dezelfde dag: Pieter van Westergeest, die eerder is gegeseld voor diefstal en het uitbreken uit de gevangenis in Sneek, is opgehangen.
  • 1535, Dezelfde dag: Agge Broerszoon is opgehangen voor het overtreden van zijn verbanning en bedelarij.
  • 1535, Dezelfde dag: Aalbrecht van Franeker, die eerder is gegeseld, is voor afpersing op de openbare weg en geweld onthoofd.
  • 1535, 8 februari: Pouwels Janszoon is voor kloosterdiefstal in Aegeclooster opgehangen.
  • 1535, 16 maart: Andries Claaszoon is voor herdoop en het houden van conventikels met wederdopers geëxecuteerd met het zwaard.
  • 1535, 10 april: Frans Metselaar, Jan Janszoon, Sjouke Metselaar en Taeke Ublezoon zijn geëxecuteerd voor wangedrag in Oldeclooster; hun lichamen zijn op raderen geplaatst en hun hoofden op staken.
  • 1535, 12 april: Reyn Beenthezoon en Hobbe Buwezoon zijn wegens oproer in Oldeclooster onthoofd.
  • 1535, 15 april: Drie mannen, Sipke Sets, wever uit Pietersbierum, Jan Gerrolstma en Sybrant Sybrants, zijn wegens dezelfde misdaad met het zwaard geëxecuteerd.
  • 1535, 19 april: Lysbeth Dirksdochter is wegens dezelfde misdaad verdronken.

1535, 19 oktober: Frits van Oldeboorn is voor bedelarij en diefstal opgehangen.

Terechtstelling rond 1523.

Terechtstelling rond 1523.

  • 1535, 23 oktober: Drie personen, Sipke Inthie Sion van Franeker, Tjeert Harmend en Tjerk Reijlofts, zijn onthoofd voor het afsnijden van de beurs van de rechter van Oosteregen op de openbare weg.
  • 1535, 27 oktober: Engel Zeelander is voor een gepleegde moord en gewelddaden op het Bildt onthoofd.
  • 1535, 13 november: Hans Kaart is opgehangen voor diefstal.
  • 1535, 18 december: Joachim van Nes is voor diefstal, geweld en afpersing op de openbare weg onthoofd.
  • 1536, Dezelfde dag: Arend Schaper is voor branddreiging en geweld met het zwaard geëxecuteerd.
  • 1536, 20 januari: Heyne Sjoerdts is opgehangen voor kerkroof.
  • 1536, 24 januari: Twee personen zijn voor een gepleegde moord in Oenkerk en kerkdiefstal gewurgd en daarna verbrand.
  • 1536, 18 maart: Homme van Workum is onthoofd voor afpersing.
  • 1536, 1 juli: Oeke Wever is onthoofd voor het toebrengen van verwondingen en brutaliteiten.
  • 1536, 15 juli: Hans Syteszoon, alias Hans van Bergum, is voor inbraak en daarbij gepleegde moord gewurgd en daarna verbrand.
  • 1536, 7 oktober: Anske Pelser is opgehangen voor kerkroof.
  • 1536, 21 oktober: Sybout Obbezoon is onthoofd voor herdoop.
  • 1537, Dezelfde dag: Drie mannen zijn onthoofd voor herdoop; hun lichamen zijn op raderen geplaatst en hun hoofden op staken.
  • 1537, Dezelfde dag: Claas van Bozum is opgehangen voor kerkroof.
  • 1537, Dezelfde dag: Hero Romkezoon is opgehangen voor huisbraak.
  • 1537, Dezelfde dag: Lucus Gorgenzoon van Leeuwarden is onthoofd.
  • 1537, 17 maart: George van den Bosschen is onthoofd voor openbaar geweld.
  • 1537, 25 april: Georgen Slootemaker van Franeker is opgehangen voor het openbreken van een kist en diefstal van goederen.
  • 1537, 15 mei: Een zekere Pier is onthoofd voor manslag.
  • 1537, 2 oktober: Pieter Ysbrandzoon Smid is onthoofd voor twee manslagen.
  • 1537, 19 december: Janneke Pieter Schroor, weduwe, is verdronken voor herdoop.
  • 1537, 20 december: Meynert van Dokkum is onthoofd voor het rondzwerven en plunderen van kloosters.
  • 1538, Dezelfde dag: Wybe Hayeszoon van Kollum is onthoofd.
  • 1538, Dezelfde dag: Uble Claaszoon is onthoofd omdat zijn kind niet gedoopt was en op 17 weken oud zonder doop is overleden, en vanwege ketterse opvattingen over de sacramenten en de heilige kerk.
  • 1538, 26 januari: Hidde Janszoon is onthoofd.
  • 1538, 27 januari: Jan Stevens is onthoofd voor een gepleegde moord.
  • 1538, 8 mei: Jan Hendrikszoon, alias Hans van Kollum, is onthoofd.
  • 1538, 9 mei: Anthonius de bakker is onthoofd voor tovenarij en manslag.
  • 1538, 1 juni: Tjaart Tjerkszoon is verbrand aan een paal voor het overtreden van zijn verbanning, herdoop en ketterse opvattingen over het heilig sacrament.
  • 1539, Dezelfde dag: Jan Hesselszoon, een kuiper uit Dokkum, is onthoofd voor herdoop.
  • 1539, Dezelfde dag: Gerrit van Boeda is eveneens geëxecuteerd.
  • 1539, Dezelfde dag: Jacob Hermanszoon is opgehangen voor meerdere diefstallen.
  • 1539, 8 februari: Jan Claaszoon en Frans Claaszoon zijn onthoofd voor herdoop.
  • 1539, 11 februari: Melis Janszoon is eveneens onthoofd voor herdoop.
  • 1539, 20 september: Jan Sjoerdts is opgehangen voor verschillende diefstallen en bedrog.
  • 1539, 25 oktober: Albert van Kardenberg is geëxecuteerd met het zwaard.
  • 1539, 8 november: Douwe Lieuweszoon en Arend Jacobszoon zijn opgehangen voor verschillende diefstallen.
  • 1539, 12 november: Dirk Roelofszoon van Zutphen is onthoofd voor herdoop. Hoewel hij na de uitspraak van het vonnis nog steeds bij zijn dwalingen bleef, is hem toegestaan als een christen op gewijde grond te worden begraven. Na het uitspreken van het vonnis bleef hij echter bij zijn dwalingen, waarna zijn lichaam op een rad is geplaatst.
  • 1540, Dezelfde dag: Frans Bontjezoon is onthoofd voor een gepleegde manslag.
  • 1540, 11 mei: Baucke Rickezoon was op straffe van zijn leven verbannen. Wegens overtreding van dat vonnis is hij onthoofd.
  • 1540, 16 november: Yoost Steffens is opgehangen voor kloosterroof.
  • 1541, 22 januari: Gerbrant Sytjezoon is onthoofd voor manslag.
  • 1541, 5 februari: Pieter Banche, schoenmakerszoon, is onthoofd voor overlopen in dienst en bedelarij bij kloosters.
  • 1541, 16 februari: Thiet Remmoltsdochter van Nijkerk in Oostdongeradeel is veroordeeld nadat een naakt kind dat zij had achtergelaten later dood werd gevonden. Zij is bij de galg geworgd en daarna aan een rad gehangen.
  • 1541, 30 mei: Douwe van IJnsum is opgehangen voor schending van een verbanning en het plegen van diefstallen.
  • 1541, 15 november: Egbert Aesges is onthoofd voor schending van een verbanning.
  • 1541, 19 november: Wybe Googlgezoon is onthoofd voor geweld op kloosters.
  • 1542, 11 juli: Anske Fockeszoon is opgehangen voor schending van een verbanning en nieuwe diefstallen.
  • 1542, 6 september: Jurjen Pieters van Leckum en Job Willems van Dieveren zijn opgehangen voor dezelfde misdaad.
  • 1543, 22 september: Jan Colssen en Andries Sierek Tjebbes van Oldeboorn zijn opgehangen voor het stelen van een paard uit de wei in Ysbrechtum.
  • 1544, 26 januari: Meymert Ruurdts is onthoofd voor schending van een verbanning.
  • 1544, 28 februari: Claas Claasen is opgehangen voor verschillende diefstallen en is aan een rad gewurgd.
  • 1544, 8 maart: Harmen Pieters is onthoofd voor het dienen onder de troepen van Maarten van Rossum.
  • 1544, 27 september: Hendrik Steekemaker is onthoofd voor herdoop.
  • 1545, Dezelfde dag: Lieuwe Lykles is opgehangen voor schending van een verbanning.
  • 1545, Dezelfde dag: Eelke Ripkens is opgehangen voor schending van een verbanning.
  • 1545, 7 februari: Allart Aebes is onthoofd voor een manslag.
  • 1545, 31 maart: Michel Reynders is gestraft met het zwaard voor de moord op zijn echtgenote.
  • 1545, 18 april: Jan Thys is opgehangen voor schending van een verbanning.
  • 1545, 19 mei: Jancke Heynes is onthoofd voor manslag.
  • 1546, Dezelfde dag: Knoop van Emmerik is opgehangen voor dezelfde misdaad.
  • 1546, 30 januari: Taryn Jacobs is onthoofd voor manslag.
  • 1546, 6 februari: Hansken van Wymburgge is opgehangen voor gepleegd geweld.
  • 1546, 27 februari: Lieuwe Wybes is opgehangen voor diefstal, misbruik en kwade daden.
  • 1546, 18 mei: Reynt Doetjes is opgehangen voor geweld op kloosters.
  • 1546, 31 mei: Marten Edes is onthoofd in Leeuwarden voor een manslag.
  • 1546, 4 december: Hero Pieters is onthoofd voor het verkrachten van een meid en het verwonden van een persoon die daaraan is overleden.
  • 1546, 11 december: Wyke Deurres is onthoofd voor huisinbraak en geweld.
  • 1546, 18 december: Harmen Doetjes en Marten Geerts zijn opgehangen voor huisinbraak.
  • 1547, Dezelfde dag: Hans van Banevinkel, medeplichtige van Foppe Folkerts, is op dezelfde manier gestraft.
  • 1547, 15 januari: Frans Hermes en Wybrant Hessels zijn opgehangen voor huisinbraak.
  • 1547, 19 februari: Yme Sjoerdts is opgehangen voor diefstal en is eerder gegeseld.
  • 1547, 9 juli: Foppe Folkerts is op dezelfde manier gestraft.
  • 1547, 1 oktober: Feycke Sapes is onthoofd voor bigamie, diefstal en geweld.
  • 1547, 3 december: Sytts Sjoerdts is opgehangen voor diefstal en is eerder gestraft.
  • 1548, Dezelfde dag: Frans Jelles is opgehangen voor diefstallen.
  • 1548, Dezelfde dag: Hendrik Abbes is opgehangen voor geweld en bedelarij.
  • 1548, Dezelfde dag: Karel Douwes is op dezelfde manier gestraft.
  • 1548, 23 januari: Hans Doetjes is opgehangen voor schending van een verbanning en nieuwe diefstal.
  • 1548, 9 juni: Pauwels Janszoon is onthoofd voor schending van een verbanning.
  • 1548, 18 juli: Ruurt Tjallings is opgehangen voor diefstal en poging tot zelfmoord.
  • 1548, 27 oktober: Taecke Cornelis is onthoofd voor gepleegd kloostergeweld.
  • 1549, Dezelfde dag: Teye Baukes is veroordeeld om buiten op het galgenveld aan een paal met vuur geëxecuteerd te worden vanwege zware ketterij; zijn lichaam is verbrand en zijn bezittingen zijn in beslag genomen.
  • 1549, Dezelfde dag: Laurens Tietes is op dezelfde manier gestraft.
  • 1549, 27 mei: Lysbet Dirks is verdronken voor afvalligheid van de Rooms-Katholieke Kerk.
  • 1549, 7 juni: Eelkke Foekes is onthoofd voor ketterij.
  • 1549, 15 juli: Aarrit Gerrits is onthoofd voor gepleegd geweld en branddreiging.
  • 1549, 19 oktober: Bernardus Hoytes is onthoofd voor het schrijven van brandbrieven.
  • 1549, 16 november: Ysbrant Scheerjer is wegens ketterse opvattingen over het heilig sacrament en de kerk op het galgenveld aan een paal met vuur verbrand.

1549, 7 december: Tiete Douwes is onthoofd voor herdoop.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

De Brol in Leeuwarden

Historische kaart van Johan Sems, Leeuwarden 1603, met Brol, Blokhuis en Kanselarij

Op de Brolbrug werden ook in de 16de eeuw vonnissen uitgevoerd. De kaart dateert uit 1603 en toont de latere stadssituatie. Kaart en geschiedenis van de gerechtsplaatsen in Leeuwarden.

Leeuwarden, zetel van het Hof van Friesland

De huidige omgeving op de kaart.

Verhoor rond 1560.

Verhoor rond 1560.

Rechtspraak rond 1550.

Rechtspraak rond 1550.

Verhoor rond 1550.

Verhoor rond 1550.

Over de bron

De chronologische lijsten zijn gebaseerd op het afschrift dat oud-archivaris Wopke Eekhoff maakte van de merkwaardigste criminele sententies van het Hof van Friesland. Eekhoff noteerde zelf dat zijn afschrift minder volledig was dan andere handschriften.

Criminele sententies van het Hof van Friesland.

Toelichting op het archief van het Hof van Friesland.

Militairen rond 1515.

Militairen rond 1515.

Scheepvaart rond 1520.

Scheepvaart rond 1520.

Scheepvaart rond 1517.

Scheepvaart rond 1517.

Buitenplaats rond 1516.

Buitenplaats rond 1516.

Dagelijks leven

De eerste decennia van de 16de eeuw

Leeuwarden was een bestuurs- en gerechtscentrum in een verdeeld Friesland. Voor de oorlogen en machtswisselingen tot 1523 biedt de kroniek van Worp een tijdgenootverslag. De latere wederdopervervolging van 1535 valt buiten het vijfde boek.

Bronnen

Bronnen en verantwoording

  • Het afschrift zet Claas Freerx (10 december 1525) tussen latere jaren; zijn vermelding staat bij de expliciete bronjaartal 1525. Enkele korte vermeldingen gebruiken alleen "als boven". Dezelfde straf is alleen uitgewerkt waar het antecedent duidelijk is.

Historische toelichting

Aanvullende historische context bij de vonnissen.

Rechtspraak tussen 1500 en 1550

In deze halve eeuw veranderde de Friese strafrechtspleging ingrijpend. Het Hof van Friesland was aan het einde van de 15de eeuw ontstaan en de bewaarde criminele sententieboeken beginnen in 1516. Zaken waarop een lijf- of doodstraf kon staan kwamen in toenemende mate voor het Hof in Leeuwarden. Daardoor zijn juist uit deze periode steeds meer vonnissen op naam en datum terug te vinden.

Voor de periode waarin steden en grietenijen nog eigen gerechtsplaatsen en halsrecht hadden, zie Rechtspraak en galgen in Friesland vóór 1515.

De lijst hieronder laat verschillende soorten delicten naast elkaar zien: doodslag en diefstal, maar ook hoogverraad tijdens de Saksische en Gelderse oorlogen en vanaf de jaren 1530 vervolging wegens wederdoop en andere verboden geloofsopvattingen. De straf had vaak ook een openbaar karakter: niet alleen de dood, maar ook de plaats en wijze van terechtstelling moesten afschrikken.

Voor 1515 stonden er tientallen galgen in het Friese landschap

Onderzoek naar laatmiddeleeuwse gerechtsplaatsen wijst erop dat vóór 1515 in het gebied tussen Vlie en Lauwers minstens enkele tientallen vaste galg- en radplaatsen bestonden. Ze lagen vaak op goed zichtbare plekken, bijvoorbeeld bij verkeersroutes, vaarten of aan de rand van een rechtsgebied. Na een executie kon het lichaam daar nog enige tijd worden tentoongesteld.

In de eerste decennia van de 16de eeuw werd de zware strafrechtspraak steeds verder gecentraliseerd. Omstreeks 1515 verloren steden en grietenijen hun afzonderlijke recht om zelf doodstraffen te voltrekken. Daarna concentreerden de gerechtsplaats en de hogere strafrechtspraak zich veel sterker rond Leeuwarden. Het aantal executies bleef in gewone jaren beperkt; oorlog, opstand en geloofsvervolging konden voor duidelijke pieken zorgen.

Bron voor deze ontwikkeling: J.A. Mol, Galgen in laatmiddeleeuws Friesland. De niet-dodelijke straffen uit dezelfde periode staan op Misdaad en straf in Friesland, 1500-1550.

Een tijdgenoot: Peter Jacobszoon van Thabor

Voor de eerste decennia van deze periode is er meer dan alleen rechtspraak. Peter Jacobszoon van Thabor, lekebroeder in het klooster Thabor bij Sneek, schreef een kroniek van Friesland. Voor de jaren 1470-1527 bevat zijn werk volgens het bronnenrepertorium verhalen uit eigen waarneming. Zijn kroniek is daarom waardevol als tijdgenoot van de oorlogen, machtswisselingen en onveiligheid waarin de eerste vonnissen van het Hof werden uitgesproken.

DBNL - Peter Jacobszoon van Thabor en zijn Historie van Vrieslant. De politieke strijd komt op Toenentoen ook terug in de veroordelingen rond de Gelderse strijd in Friesland.

Lijf- en doodstraffen waren in Friesland geen plotselinge uitvinding van de landsheerlijke overheid na 1500. Ook het laatmiddeleeuwse Friese recht kende de doodstraf voor zware delicten, terwijl bij andere conflicten boete en zoen een belangrijke rol konden spelen. De grote verandering rond 1498-1515 was vooral bestuurlijk: de landsheerlijke overheid centraliseerde het halsrecht steeds sterker bij het Hof van Friesland in Leeuwarden.

Bij de formuleringen in de sententies is het belangrijk onderscheid te maken tussen de manier van terechtstellen en de latere tentoonstelling van het lichaam:

Bij Leeuwarden is dat onderscheid ook ruimtelijk zichtbaar. J.A. Mol noemt de Brol als plaats waar in de vroege 16de eeuw executies plaatsvonden. Buiten de stad stonden permanente galg- en radconstructies waar lichamen na de terechtstelling konden worden tentoongesteld. Vanaf het midden van de 16de eeuw noemen sommige sententies het galgenveld echter óók als plaats waar een straf daadwerkelijk werd uitgevoerd. Daarom wordt hieronder per vonnis alleen een plaats genoemd wanneer die in de bron zelf staat.

Bekijk ook de concrete rechtszaken en gerechtsplaatsen in Leeuwarden.

Brol, schavot en galg: waar werden de straffen in Leeuwarden uitgevoerd?

De veroordeling en het vonnis van Renieke Wythie.

Oorlog en rechtspraak

De eerste decennia van de 16de eeuw waren in Friesland ook jaren van oorlog, wisselende machtsverhoudingen en gewapende groepen. Daardoor komen tussen de gewone gewelds- en diefstalzaken ook majesteitsschennis, dienst bij de Geldersen en politiek geladen executies voor.

Brontekst

Chronologische lijst en uitvoerige sententies, afschrift Wopke Eekhoff.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.