Midlum in de 16de eeuw

Wie rond 1550 naar Midlum kwam, zag geen aaneengesloten dorp met lange straten. De oude kerk stond hoog op de terp. Rond de kerk lag een kleine dorpskern. Daarbuiten lagen boerderijen en states verspreid tussen de landerijen. De oude weg naar Franeker liep door het dorpsgebied en richting Harlingen lagen water, kleigronden en al vroeg terreinen waar klei voor stenen werd afgegraven.

Hoeveel huizen en inwoners Midlum precies had, weten we niet. Het Beneficiaalboek van 1543 noemt Midlum wel, maar juist van Franekeradeel zijn de gegevens verloren gegaan: na de dorpenlijst volgen 63 blanco folio's. Ook de monsterlijst van 1552 voor Franekeradeel is niet bewaard. Registers van grondbezit uit 1511, 1514 en 1546 laten wel tientallen boerderijen, states en landcomplexen onder Midlum zien, maar dat zijn geen volledige lijsten van huishoudens.

Boerderijen en states rond de terp

Een van de grote boerderijen was Aeluwe Saete. In 1546 omvatte deze hoeve ruim 51 pondematen land. Het eigendom was verdeeld over verschillende bezitters. Twee pondematen waren gezamenlijk van de priesters en armen en ook de koster van Harlingen had er een klein aandeel in. Dezelfde boerderij is terug te volgen in de registers van 1511 en 1514. De gebruiker kon dus een groot boerenbedrijf voeren zonder zelf alle grond te bezitten.

Ook Palinge State lag ten zuiden van de oude weg naar Franeker. Dit bedrijf was in het begin van de eeuw al aan het uiteenvallen. In 1511 waren delen verkocht en in 1514 gebruikte boer Jacob Wattije nog maar een gedeelte van het vroegere bezit. Aan verschillende Midlumer states waren vanouds rechten verbonden. Grondbezit, rechtspraak, kerkelijke inkomsten en aanzien liepen daardoor in het dorpsgebied door elkaar.

Ludingakerke: klooster, landbezitter en machtsfactor

Vlak bij Midlum lag Ludingakerke, een oud klooster van augustijner koorheren: geestelijken die gemeenschappelijk leefden volgens de regel van Augustinus, maar geen monniken in strikte zin waren. De band met Midlum ging ver terug. De Nicolaaskerk van Midlum is waarschijnlijk als dochterkerk van Ludingakerke ontstaan. In de middeleeuwen had de abt bij verschillende kerken in Westergo, het westelijke deel van Friesland, het recht om een priester voor te dragen. Het klooster bezat en gebruikte veel land en was betrokken bij het beheer van het landschap en de waterstaat.

De oude parochie Ludingakerke was oorspronkelijk groter dan het terrein rond het klooster. Na 1423 verzorgde het klooster niet langer zelf de kerkelijke diensten en zielzorg voor de bewoners van de oude parochie. Het zogenoemde corpusland van Ludingakerke bleef wel als afzonderlijke eenheid bestaan. Dat land lag later als een bijna-enclave binnen het gebied van Midlum.

1515: het klooster verdwijnt in de oorlog

In 1515 kwam de oorlog tussen de Geldersgezinde Friezen en het Saksisch-Habsburgse gezag tot vlak bij Midlum. Harlingen had een blokhuis met een garnizoen en was militair belangrijk. Ludingakerke lag daar gevaarlijk dichtbij. De bijna eigentijdse kroniekschrijver Petrus van Thabor schrijft dat Franekers het klooster vrijwel met de grond gelijk maakten. Andere overleveringen verbinden de afbraak met de verdediging van Harlingen: gebouwen rond het blokhuis moesten verdwijnen om te voorkomen dat vijanden er dekking vonden, en stenen van Ludingakerke zouden voor versterking van het blokhuis zijn gebruikt.

De kloostergemeenschap week uit naar Achlum. Het kloostergebouw bij Midlum kwam niet terug, maar daarmee verdween Ludingakerke niet meteen uit het plaatselijke bestuur. Het kloosterland bleef bestaan en zelfs tientallen jaren later traden boeren van Ludingakerke soms nog afzonderlijk van Midlum op. Het religieuze machtscentrum was verdwenen; land, pachtrechten en oude bestuurlijke verhoudingen bleven veel langer herkenbaar.

Al vóór 1550 een steenoven

De steenindustrie van Midlum blijkt ouder te zijn dan de bekende tichelwerken uit de 17de en 18de eeuw. In het register van 1546 wordt onder Midlum tien pondematen land beschreven dat geheel was bedorven doordat er een steenoven stond. Andere percelen heetten tichelaarsland. Bij Aeluwe Saete werd 21 pondematen als nieuw land opgegeven dat weer in gebruik was genomen op en uit voormalige tichelaarslanden.

Voor het maken van stenen werd de klei uit de bodem gegraven. Daardoor kon landbouwgrond tijdelijk verdwijnen of sterk in waarde dalen. Later kon afgegraven terrein weer worden geëgaliseerd en als land worden gebruikt. Rond Midlum waren landbouw en steenbakkerij dus al in de eerste helft van de 16de eeuw letterlijk in hetzelfde landschap met elkaar verweven.

Wie precies bij deze steenoven werkte en waar de stenen uit 1546 werden verkocht, is niet bekend. Harlingen en Franeker lagen dichtbij en waren logische afzetplaatsen, maar voor deze 16de-eeuwse oven kennen we geen handelaar of afnemer bij naam. In de 17de eeuw zijn de zakelijke banden beter zichtbaar: Jan Johannis Hannema was tichelaar in Midlum en tegelijk koopman en burger van Harlingen. Midlum in de 17de eeuw: families en steenbakkerijen.

Midlum in de 17de eeuw: families en steenbakkerijen

Waar leefden de inwoners van?

De grondregisters maken vooral boeren en landgebruik zichtbaar. Rond Midlum lagen grote sates met gras- en bouwland, terwijl sloten, dijken en waterwegen voortdurend onderhoud vroegen. Daarnaast was er werk rond de kleiwinning en steenoven. Voor steenproductie waren mensen nodig om klei te graven, te vervoeren, stenen te vormen en te drogen, de oven te stoken en het product af te voeren. Hoeveel Midlumers dit werk deden, is niet overgeleverd.

Dat niet iedereen boer was, blijkt ook uit Melchior, die in oudere bronnen als wever van Midlum wordt aangeduid. Voor andere ambachtslieden kennen we voor deze eeuw nog geen betrouwbare Midlumer namen. Een smid, bakker of timmerman toevoegen omdat zulke beroepen in dorpen gebruikelijk waren, zou daarom verder gaan dan de bronnen toelaten.

Melchior: van Midlum naar het leger van Lodewijk

Melchior werd in Midlum geboren en wordt in oudere biografische bronnen als wever van Midlum aangeduid. Zijn geboortejaar is niet bekend. Ook weten we niet hoe hij bij de Opstand betrokken raakte. Harlingen lag vlakbij, maar er is geen bron die zegt dat hij daar werkte of er geuzen ontmoette.

In juni 1568 duikt Melchior duidelijk in de bronnen op in het leger van graaf Lodewijk van Nassau voor Groningen. Lodewijk had op 23 mei bij Heiligerlee een overwinning behaald, maar kon Groningen niet innemen. Toen Alva met een koninklijk leger naderde, trok Lodewijk naar Oost-Friesland terug.

21 juli 1568: ontsnapt bij Jemmingen

Bij Jemmingen, het huidige Jemgum aan de Eems in Oost-Friesland, werd Lodewijks leger op 21 juli 1568 vernietigend verslagen. De terugtocht liep uit op een vlucht naar de Eems. Soldaten probeerden zwemmend of met boten te ontkomen. Melchior overleefde de nederlaag en bleef in Oost-Friesland.

Daar ging zijn loopbaan snel. Hij werd hopman en wierf bij Leerort manschappen voor de bewaking van Emden. Op 8 maart 1570 kreeg hij in Emden geld terug dat hij zelf aan landsknechten had voorgeschoten. Daarna sloot hij zich bij de Watergeuzen aan. Op 19 november 1571 verklaarde Alva hem vogelvrij: voor zijn gevangenneming, levend of dood, werd 50 Carolusgulden uitgeloofd. In 1572 wordt Melchior als kapitein en provoost bij de Watergeuzen genoemd. Binnen vier jaar na zijn eerste bekende optreden als soldaat had hij dus een leidinggevende positie bereikt.

De pastoor bleef, het geloof veranderde

De Reformatie is in Midlum opvallend persoonlijk te volgen. Albert Hessels Reen was al vóór 1580 pastoor in Midlum. Toen de katholieke kerkelijke organisatie werd opgeheven, bleef hij in Friesland en trad hij in Midlum op als gereformeerd predikant. Voor de dorpelingen veranderden leer, eredienst en kerkbestuur, terwijl een bekende geestelijke bleef.

Op 2 oktober 1580 wordt bovendien Bocke Feddricxz genoemd als koster en schoolmeester van Midlum. In 1592 was Sijbren Minnes schoolmeester en koster. Kerk en onderwijs waren dus nauw verbonden: dezelfde man die taken in en rond de kerk verrichtte, gaf ook les aan kinderen uit het dorp.

Wat is nog te herkennen?

De oude Nicolaaskerk staat nog steeds op de terp en maakt zichtbaar waar de kleine dorpskern lag. Ludingakerke is verdwenen. Ook de 16de-eeuwse steenoven en de toenmalige tichellanden zijn niet als fabrieksterrein bewaard, maar de ligging van Midlum tussen de oude weg naar Franeker, het agrarische land en Harlingen helpt nog steeds om het landschap uit de bronnen te begrijpen.

Wat is nog zichtbaar?

• De dorpskerk staat nog op de terp van Midlum; het huidige gebouw bevat middeleeuwse delen.
• Van het klooster Ludingakerke bij Midlum zijn bovengronds geen kloostergebouwen bewaard gebleven.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.