Geschiedenis van Herbaijum 1500-1750

Herbaijum lag aan de oude route tussen Franeker en Harlingen. Het was een klein landbouwdorp, maar gebeurtenissen op die weg, de Reformatie, het onderwijs en Sickemastate brachten het dorp geregeld in aanraking met ontwikkelingen buiten de eigen dorpsgrenzen.

1521: de aanval op de Heerenweg

Op 2 augustus 1521 reisde Alyt, de vrouw van Dirk Wever uit Franeker, over de Heerenweg. Tussen Midlum en Herbaijum werd zij aangevallen door Yepke Vaer, een man die in dienst was van admiraal Douwe Bourmania. Alyt had een zak nieuwe bonen bij zich die zij van Wybe Claaszoon had gekregen. Ook Yebel, ongeveer zestien jaar oud, en de elfjarige Cornelis waren bij haar.

De zaak kwam voor het Hof van Friesland. De bewaarde verklaringen noemen de plaats van de aanval en de aanwezigen. Yepke werd later ter dood veroordeeld en op 26 oktober 1521 in Leeuwarden onthoofd.

De zaak van Yepke Vaer en de verklaringen uit 1521

Reformatie en een pastoor die de geuzen kende

De godsdienstige omwentelingen van de 16de eeuw raakten ook Herbaijum. Dirk Wybesz, ook Theodoricus Wybrandi genoemd, had de onrust van 1572 persoonlijk meegemaakt. Hij werd toen enkele dagen door geuzen op een schip gevangen gehouden. Kort na 1577 wordt hij als pastoor van Herbaijum genoemd. Enkele jaren later, in 1580, werd in Friesland de gereformeerde kerk de publieke kerk.

De overgang veranderde niet alleen de kerkdienst. Ook kerkelijke goederen, onderwijs en armenzorg kwamen in een andere bestuurlijke omgeving terecht.

Schoolmeesters in een klein dorp

Op 2 oktober 1580 was Jan Jacobs koster en schoolmeester van Herbaijum. In 1634 en 1635 gaf Hendrick Jansen er les. Daarna waren onder anderen Regneris Cornelij IJsselmonde en Johannes Cornelij Steenstra schoolmeester. Vanaf 1677 gaf Bastiaan Hansen er les. Hij was later ook dorprechter. In 1728 was Abraham Cornelisz schoolmeester en dorprechter.

Onderwijs en opvoeding in vroegere eeuwen

Sickemastate

Bij Herbaijum stond Sickemastate. Op deze plaats stond al in de 15de eeuw een stins. Later groeide het complex uit tot een state. De state werd in de 18de eeuw afgebroken en vervangen door een boerderij. De toegangspoort bleef staan en is nog altijd bij Herbaijum te zien. Daarmee is dit een van de duidelijkste zichtbare resten van het vroegere dorp.

1734: huiszoeking bij Afke Diercks

In juni 1734 gingen in Friesland geruchten rond dat katholieken op Sint-Jansdag protestanten zouden aanvallen. Ook in Franekeradeel reageerde het bestuur. Katholieke huizen werden doorzocht op wapens. In Herbaijum werd bij Afke Diercks gezocht naar een snaphaan, een vuurwapen. Zo'n wapen werd niet gevonden; er lag alleen een oude sabel.

Verder naar 1750-1900

Herbaijum 1750-1900: Franse tijd, inwoners en armenzorg

Wat is nog zichtbaar?

• De toegangspoort van Sickemastate staat nog in Herbaijum; het eigenlijke stategebouw werd afgebroken.
• De oude route door het dorp en langs de Heerenweg is nog in het wegenpatroon te volgen.

Boeren en reizigers op het Friese platteland in de vroege 16de eeuw.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.