Armenzorg en ouderenzorg in Nederland door de eeuwen heen

Wie vroeger niet genoeg verdiende om eten, brandstof en huur te betalen, kon niet terugvallen op een moderne bijstandsuitkering of AOW. Hulp kwam eerst van familie. Als die niet kon helpen, konden kerkelijke diaconieën, stads- of dorpsarmvoogden en particuliere stichtingen bijspringen. Dat betekende niet automatisch dat iemand in een armenhuis terechtkwam. Veel arme mensen bleven thuis wonen en kregen brood, turf, kleding of geld.

De precieze organisatie verschilde per plaats en geloof. In Friesland konden gereformeerde diaconieën hun eigen lidmaten helpen, terwijl stadsarmvoogden andere armen ondersteunden. Ook doopsgezinden en katholieken organiseerden hulp binnen hun eigen gemeenschap. In kleine dorpen was de praktijk persoonlijk: de armvoogden kenden vaak de gezinnen die ondersteuning vroegen.

Hulp terwijl je thuis bleef wonen

Voor veel arme gezinnen was thuisbedeling de gewone vorm van hulp. Een weduwe met kinderen, een oude arbeider die niet meer kon werken of een gezin waarvan de kostwinner ziek was, kon ondersteuning krijgen zonder te verhuizen. Armvoogden bepaalden wie hulp kreeg en hoeveel. Zij beheerden geld uit collecten, kerkelijke bezittingen, giften en nalatenschappen.

Soms werd iemand bij een particulier ondergebracht. Een gezin kreeg dan geld om een arm, oud of hulpbehoevend persoon in huis te nemen en te verzorgen. Dat kon goedkoper zijn dan een instelling. De kwaliteit hing echter sterk af van het gezin waar iemand terechtkwam.

Een armenhuis was geen gewoon bejaardenhuis

Vanaf de tweede helft van de 18de eeuw kwamen er meer echte armenhuizen. Daar woonden vooral mensen die zichzelf niet meer konden onderhouden. Een bewoner kreeg onderdak, eten en verzorging, maar verloor een deel van zijn vrijheid.

De dag was georganiseerd. Bewoners aten gezamenlijk en sliepen vaak op slaapzalen. Wie dat nog kon, hielp mee met schoonmaken, koken, spinnen, naaien of ander werk. Kerkgang en godsdienstoefeningen hoorden bij het leven in het huis. Alcohol, tabak en zonder toestemming uitgaan konden verboden of beperkt zijn.

Een binnenvader en binnenmoeder hielden toezicht. Wie de regels overtrad kon minder eten krijgen, worden vernederd of tijdelijk worden opgesloten. Dat verklaart waarom arme mensen niet altijd graag naar een armenhuis gingen. Thuis waren de omstandigheden misschien slechter, maar daar hadden zij meer vrijheid.

Franeker kreeg in 1785 een armenhuis

Franeker is een concreet Fries voorbeeld. De stadsarmvoogdij stichtte er in 1785 een armenhuis. Zulke huizen moesten armoede niet alleen verlichten. Bestuurders wilden bewoners ook ordelijk laten leven: werken als dat nog kon, op vaste tijden eten, naar de kerk gaan en zich aan de regels houden. In Franeker werden in het armenhuis soms ook weeskinderen opgenomen.

Het verschil met een modern verzorgingshuis is groot. Een bewoner betaalde niet voor een eigen appartement en persoonlijke zorg. Hij of zij werd opgenomen omdat zelfstandig bestaan niet meer lukte en kwam onder het toezicht van de instelling.

Ook dorpen hadden woningen voor armen

Armenzorg was niet alleen een stedelijk verschijnsel. In Friesland waren ook in dorpen als Swichum, Marsum, Weidum, Wergea, Kollum en Hallum kleine woningen of complexen waar arme mensen konden wonen. Ze werden gasthuis, armhuis of convent genoemd. Bewoners konden naast woonruimte ook voedsel, brandstof, geld of andere ondersteuning krijgen.

Dat is voor dorpsgeschiedenissen belangrijk. Als in een dorp geen groot armenhuis stond, betekent dat dus niet dat er geen georganiseerde armenzorg was. Een arm gezin kon thuis ondersteuning ontvangen of in een klein huisje van de diaconie of armvoogdij wonen.

Oud worden zonder pensioen

Ouderen bleven zo lang mogelijk in hun eigen huishouden of bij kinderen en andere familie wonen. Wie bezit had, kon soms afspraken maken over verzorging. Een boerderij of huis werd bijvoorbeeld overgedragen terwijl de oude eigenaar recht hield op woonruimte, eten, brandstof en verzorging.

Voor een oude arbeider of alleenstaande vrouw zonder bezit waren de mogelijkheden kleiner. Als familie niet kon helpen, werd ondersteuning door kerk of armvoogdij belangrijk. Sommige ouderen kwamen uiteindelijk in een armhuis of gasthuis terecht.

Familie bleef de eerste hulp

Een dagboekaantekening van boer en oud-onderwijzer Doeke Wijgers Hellema laat in 1847 zien hoe vanzelfsprekend familiehulp nog was. Zijn 77-jarige ongehuwde en blinde zuster Trijntje had haar eigen huishouden opgeheven en woonde bij familie in. Dat was geen officiële ouderenzorg: haar familie nam de dagelijkse opvang over.

Hetzelfde dagboek laat zien hoe snel familie in actie kwam bij ziekte. Toen Hellema's dochter schreef dat haar man ziek was en om hulp vroeg, overlegde de familie nog die avond wie naar haar toe zou gaan. Zulke hulp van ouders, kinderen, broers en zusters was een belangrijk deel van de zorg die tegenwoordig door professionele organisaties wordt geleverd.

De Armenwet veranderde niet alles ineens

In de 19de eeuw ging de overheid zich meer met armenzorg bemoeien, maar de Armenwet van 1854 maakte kerkelijke hulp nog steeds belangrijk. Gemeenten moesten vooral bijspringen wanneer andere hulp ontbrak. Pas veel later ontstond het stelsel van sociale voorzieningen dat armoede en ouderdom minder afhankelijk maakte van familie, kerk en plaatselijke liefdadigheid.

Weeskinderen waren een aparte groep

Kinderen zonder ouders konden bij familie terechtkomen, worden uitbesteed of in een weeshuis worden opgenomen. Een weeshuis was echter veel meer dan een slaapplaats. De kinderen kregen er onderwijs, leerden werken en werden volgens de godsdienstige en maatschappelijke ideeën van de bestuurders opgevoed.

Wezen en weeshuizen in Nederland door de eeuwen heen.

Een Friese gasthuisvorm: het Sint Anthonygasthuis

Het Sint Anthonygasthuis in Leeuwarden bestond al in de middeleeuwen. Het bood in verschillende perioden onderdak of ondersteuning aan onder meer proveniers, armen en passanten. Het beschikte bovendien over een ziekenzaal. Zulke gasthuizen laten zien dat armenzorg, ouderenzorg, tijdelijke opvang en ziekenzorg vroeger veel minder scherp van elkaar waren gescheiden dan tegenwoordig.

Tresoar – archiefgids over Friese gasthuizen en armenzorg

Twente rond 1700: pa en moe Dubbelink regelden hun oude dag

Het Nederlands Openluchtmuseum bewaart een zogenoemd lieftochtshoes uit Beuningen in Twente. Rond 1700 nam de oudste zoon van het echtpaar Dubbelink de boerderij over en trokken zijn ouders zich terug in een afzonderlijke woning voor hun oude dag. Dat is een plaatsgebonden Twents voorbeeld van een bredere oplossing: bezit of bedrijf ging naar de volgende generatie, terwijl voor de oudere generatie woonruimte en verzorging werden geregeld.

Nederlands Openluchtmuseum – het lieftochtshoes van het echtpaar Dubbelink

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.