Onderwijs en opvoeding in Nederland door de eeuwen heen

Aan het einde van de 16de eeuw had vrijwel iedere Nederlandse stad en ieder dorp van enige omvang een school waar kinderen elementair onderwijs konden krijgen. Op het platteland was de schoolmeester vaak tegelijk koster en soms ook voorzanger of organist. In de stad waren meer mogelijkheden: naast gewone stadsscholen waren er particuliere scholen en later armenscholen, Franse scholen en Latijnse scholen.

Dat betekende niet dat ieder kind dagelijks naar school ging of evenveel leerde. Schoolbezoek hing af van geld, werk, seizoen, afstand en de ideeën van ouders over wat hun kind nodig had.

Een dorpsschool rond 1680

Een dorpsschool kon uit één lokaal bestaan waarin kinderen van verschillende leeftijden tegelijk zaten. De meester gaf geen klassikale les zoals tegenwoordig. Kinderen werkten op hun eigen niveau. De een oefende letters, een ander las hardop en een oudere leerling leerde schrijven of rekenen.

Lezen kwam meestal vóór schrijven. Schrijven kostte meer tijd en materiaal en was niet voor ieder kind vanzelfsprekend. Wie alleen enige tijd naar school ging, kon dus leren lezen zonder ooit goed te leren schrijven. Dat is belangrijk wanneer we oude akten beoordelen: niet kunnen ondertekenen bewijst niet automatisch dat iemand helemaal niet kon lezen.

De meester moest tientallen kinderen tegelijk stilhouden

Orde en gehoorzaamheid waren belangrijke onderdelen van de opvoeding. De meester kon een leerling berispen, in de hoek zetten of lichamelijk straffen. Bekende strafmiddelen waren de plak en de roe. Met de plak kon op de hand worden geslagen; de roe werd gebruikt voor zwaardere straf.

Ook de zogenoemde pechvogel was een praktisch hulpmiddel. De meester kon deze zachte, gevulde vogel naar een pratende of onoplettende leerling gooien. Het kind moest hem terugbrengen en stond daarmee meteen voor de meester. Zulke straffen hoorden bij een samenleving waarin volwassenen van kinderen veel gehoorzaamheid verwachtten.

Maar ook toen bestond het idee dat een meester grenzen had. Onderwijskundige adviezen waarschuwden tegen buitensporig slaan. Vanaf 1820 werden lijfstraffen op Nederlandse scholen officieel verboden, al verdwenen ze in de praktijk niet onmiddellijk.

Op het platteland was school vooral winterwerk

Voor boeren en landarbeiders was een kind ook een paar extra handen. Tijdens zaaien, hooien en oogsten konden kinderen helpen op het land, vee hoeden of thuis werk overnemen. Daardoor liep de dorpsschool 's winters vaak vol en werd hij in de zomer veel minder bezocht.

Een landelijk onderzoek uit 1799 laat dit heel duidelijk zien. In verreweg de meeste kleinere dorpen waren scholen maar een deel van het jaar werkelijk in bedrijf. Kinderen kwamen vooral wanneer zij bij het werk konden worden gemist: in de winter. Dat patroon bleef lang bestaan. Rond 1860 bezocht in Nederland 's winters ongeveer 85 tot 90 procent van de kinderen een school; 's zomers was dat ongeveer 65 tot 70 procent.

'Oogsttijd' betekende dus niet dat iedere dorpsschool officieel wekenlang sloot. Het betekende vooral dat veel kinderen wegbleven omdat hun arbeid thuis nodig was.

Was het platteland beter geschoold dan de stad?

Niet in het algemeen. De indruk is begrijpelijk wanneer in Friese akten veel boeren en dorpelingen hun naam konden schrijven, terwijl 19de-eeuwse stadsarbeiders soms met een kruisje tekenden. Maar een handtekening is geen zuivere meting van onderwijs. Iemand kon leren lezen zonder goed te kunnen schrijven, en de mensen die in notariële en andere akten voorkomen vormen geen willekeurige doorsnede van de bevolking.

De stad had juist méér scholen en meer soorten onderwijs. Tussen 1585 en 1725 kon men zowel in steden als op het platteland vrijwel overal elementair leren lezen en schrijven. In steden waren daarnaast duurdere scholen waar bijvoorbeeld Frans, rekenen, boekhouden, wiskunde of aardrijkskunde werd gegeven.

Tegelijk bestond in steden een groep zeer arme kinderen die nauwelijks of helemaal niet naar school ging. Zij werkten het hele jaar, pasten op jongere kinderen of verdienden op straat en in werkplaatsen mee. In de 19de eeuw kwam absoluut schoolverzuim vooral voor in afgelegen plattelandsgebieden én onder de zwaar verpauperde stadsbevolking.

Stadskinderen leefden in heel verschillende werelden

Een kind uit een welgesteld stedelijk gezin kon veel langer leren. Jongens konden na elementair onderwijs naar een Latijnse school. Kinderen van kooplieden konden op particuliere scholen Frans, rekenen en boekhouden leren. Zeer rijke gezinnen konden een privéleraar nemen.

Voor het kind van een losse arbeider zag de jeugd er heel anders uit. Zodra een kind genoeg kon verdienen of thuis nodig was, kon school minder belangrijk worden. Meisjes bleven bijvoorbeeld thuis om op jongere broertjes en zusjes te passen.

School en kerk hoorden lang bij elkaar

Na de Reformatie werd in de Republiek veel belang gehecht aan protestants godsdienstonderwijs. De dorpsschoolmeester had vaak ook kerkelijke taken. Hij kon koster, voorzanger of organist zijn en hielp kinderen bij het leren van gebeden, psalmen en geloofskennis.

Dat verklaart waarom een klein dorp toch een schoolmeester kon onderhouden. Zijn salaris kwam niet alleen voort uit lesgeld. Kerkelijke inkomsten, een woning, stukken land of betalingen voor zijn andere functies konden bij zijn inkomen horen.

Een schoolmeester begon soms verbazend jong

De Friese Doeke Wijgers Hellema werd in Grouw bij zijn oom, die schoolmeester was, opgeleid. Op ongeveer zestienjarige leeftijd stond hij zelf al voor de school in Wanswerd. Later werd hij schoolmeester en organist in Wirdum. Zijn loopbaan laat zien dat de opleiding van een dorpsonderwijzer in de 18de eeuw nog heel anders was dan een moderne lerarenopleiding.

Hellema bleef zichzelf ontwikkelen. Hij studeerde onder meer Latijn bij een predikant en voelde zich later verwant met onderwijsvernieuwer Johannes Henricus Nieuwold. Zijn school in Wanswerd trok volgens zijn levensbeschrijving ook kinderen uit het nabijgelegen Birdaard.

Ouders bepaalden veel

Er was tot 1901 geen algemene leerplicht. Ouders beslisten dus in hoge mate of een kind naar school ging en hoe lang. Geld speelde mee, maar ook praktisch nut. Een boerenzoon die later op het bedrijf werkte had volgens zijn ouders misschien genoeg aan lezen, enig schrijven, rekenen en godsdienst.

Dat betekende niet dat ouders onverschillig waren. School kon belangrijk zijn voor een kind dat later handel dreef, een ambacht uitoefende, administratie moest voeren of een bestuurlijke of kerkelijke functie kreeg. Binnen één gezin konden kinderen daardoor verschillend onderwijs krijgen.

Opvoeden was meer dan school

Kinderen leerden thuis hoe zij zich tegenover volwassenen moesten gedragen en welk werk van hen werd verwacht. Op een boerderij gebeurde een groot deel van die opvoeding tijdens het werk: dieren voeren, melken, water halen, op jongere kinderen passen en later helpen op het land.

Godsdienst speelde in veel gezinnen eveneens een grote rol. Bijbellezen, gebed, kerkgang en catechisatie konden naast school een belangrijk deel van de vorming zijn. In een weeshuis werden zulke ideeën nog sterker georganiseerd: daar bepaalden bestuurders de dagindeling, school, godsdienst, werk en discipline.

De Franse tijd bracht landelijke onderwijswetten

Rond 1800 veranderde het onderwijsbestuur ingrijpend. De schoolwetten van 1801, 1803 en vooral 1806 brachten meer landelijke regels. Onderwijzers moesten aan eisen voldoen, er kwam toezicht door schoolopzieners en de overheid probeerde de kwaliteit van het lager onderwijs te verbeteren.

De oude situatie verdween niet ineens. Een schoolgebouw kon slecht zijn, een meester matig opgeleid en kinderen konden nog steeds maanden wegblijven. Maar de overheid ging onderwijs steeds meer zien als een publieke taak in plaats van alleen een plaatselijke of kerkelijke zaak.

Wat moest een kind van school worden?

Bij de opening van een nieuwe school in Wirdum in 1841 werd heel concreet uitgesproken wat volwassenen van onderwijs verwachtten. Kinderen moesten zich goed gedragen en door onderwijs nuttige leden van de maatschappij worden. De predikant benadrukte daarnaast de godsdienstige opvoeding en wees ook de ouders op hun verantwoordelijkheid.

Dat laat het verschil met het huidige onderwijs goed zien. Kennis was belangrijk, maar school moest een kind ook leren gehoorzamen, werken, zich behoorlijk gedragen en volgens de heersende normen een goed mens en bruikbaar lid van de samenleving worden.

Een nieuwe school betekende niet automatisch dagelijks bezoek

In de 19de eeuw kwamen betere schoolgebouwen, opgeleide onderwijzers en meer toezicht. Toch bleef kinderarbeid een belangrijke oorzaak van verzuim. Kinderen uit arme gezinnen konden al op negen- of tienjarige leeftijd van school worden gehaald om geld te verdienen.

Pas met de Leerplichtwet van 1900, die in 1901 inging, werd regelmatig schoolbezoek voor kinderen wettelijk verplicht. Daarmee kwam een einde aan een lange periode waarin er in bijna ieder dorp wel een school kon staan, terwijl lang niet ieder kind er iedere dag zat.