Geschiedenis van Koehool 1750-rond 1900

Koehool was geen zelfstandig dorp, maar een kleine buurtschap aan de Waddenzeedijk. De meeste bebouwing lag aan de voet van de dijk onder Tzummarum; een klein deel hoorde bij Oosterbierum. In de 18de en 19de eeuw combineerden veel bewoners de kustvisserij met landarbeid en ander seizoenswerk.

Huizen aan de voet van de zeedijk

De naam Koehool staat op 18de- en 19de-eeuwse kaarten. De woningen stonden aan de landzijde direct onder de zeedijk. Veel huizen stonden op grond van het waterschap. De bewoners hadden dan recht van opstal: zij konden eigenaar zijn van het huis, terwijl de grond van het waterschap bleef.

Het leven speelde zich af tussen woning, schuur en dijk. In de schuren lagen of hingen de vissersboot, netten en fuiken. Kinderen liepen voor school naar Oosterbierum. Voor handel en vervoer waren Tzummarum en de Vissersvaart belangrijk.

Hoe groot was Koehool?

Een betrouwbaar afzonderlijk inwonertal en aantal woningen voor Koehool rond 1900 is nog niet gevonden. Dat komt mede doordat de buurtschap geen scherpe administratieve grens had en onder zowel Tzummarum als Oosterbierum viel. Dorpscijfers zijn daarom niet zonder meer als cijfers voor Koehool te gebruiken.

Een verslag uit 1983 noemt acht nog bestaande huizen, waarvan vier permanent bewoond waren. De in Koehool geboren Trientje Bonnema vertelde toen dat in de loop der jaren zeker acht andere huizen waren afgebroken. Dat wijst op minstens zestien afzonderlijke woningen die over een langere periode tot de oude buurtschap werden gerekend, maar niet noodzakelijk allemaal tegelijk.

Ter vergelijking: langs de gehele zeedijk van het vroegere Barradeel stonden omstreeks 1905 ongeveer zeventig woningen. In dat veel grotere kustgebied waren ongeveer zestig haringboten met samen circa 83 bemanningsleden actief. Die aantallen gelden dus niet voor Koehool alleen.

Koehool in 1983: huizen en herinneringen van dijkbewoners

Maartje Terpstra-Heeringa vertelt over Sédyk 5

Van één vissersgezin weten we uitzonderlijk veel. Maartje Terpstra-Heeringa, geboren in 1890, woonde als kind met haar ouders en broers en zusters in Sédyk 5. Zij was ongeveer tien jaar oud rond 1900. Veel later vertelde zij onderzoekers uitvoerig hoe het huis was ingericht, hoe het werk over het jaar was verdeeld en hoe het dagelijks leven aan de dijk verliep.

Het is dus geen dagboek dat Maartje rond 1900 zelf schreef. Het gaat om mondelinge geschiedenis: haar eigen jeugdherinneringen werden later in gesprekken opgetekend en uitgewerkt. Juist daardoor bevat de bron veel kleine details die in officiële registers vrijwel nooit voorkomen.

De herinneringen van Maartje Terpstra-Heeringa aan Sédyk 5

Haar vader kocht het huis in 1898 voor 400 gulden en verkreeg het recht van opstal. Het gezin bestond uit vader, moeder en zeven kinderen. Maartje had vier broers en twee zusters. Vader en moeder sliepen in één bedstede; in de andere sliepen soms drie of vier kinderen tegelijk. In de bedstede van de ouders zat een vaste kribbe voor de jongste. Eén broer emigreerde al jong naar Amerika. Maartje zelf ging op haar vijftiende uit huis om bij een bakker met café te werken.

“Neen hoor, dat hoefde niet; de bedsteden waren in de kamer en dus warm.”

Maartje Terpstra-Heeringa over de vraag of het gezin kruiken gebruikte tegen de winterkou.

Maartje Terpstra-Heeringa: jeugd en dagelijks leven aan de zeedijk rond 1900

Vissen was seizoenswerk

Maartjes vader viste in het voorjaar met de zogenoemde regelvisserij. Als er geen ijs op zee lag, begon dat werk ongeveer in februari en duurde het tot mei. Toen de ansjovisvisserij belangrijker werd, bleef men soms langer vissen.

Na het visseizoen werkte hij als landarbeider bij boeren in de omgeving. Een Koehoolster visser was dus niet vanzelfsprekend het hele jaar uitsluitend visser. Het gezinsinkomen kwam uit verschillende soorten werk.

Boeren, boerenknechten en landarbeiders

In de winter kwam het vlas in de schuur

In de winter werd in het gezin vlas bewerkt. In de schuur stond dan een drooghok. Het nadrogen en breken van vlas gaf veel rook, stof en stank. Maartjes moeder was rechtstreeks bij dit werk betrokken. In andere maanden lag in dezelfde ruimte de vissersboot, hingen de netten aan de balken en lagen er grote stapels hoepels van fuiken.

De schuur veranderde zo met de seizoenen: visserij in het voorjaar, landarbeid wanneer er werk bij boeren was en vlasbewerking in de winter.

Wie kocht de vis?

Er waren verschillende soorten klanten. Maartje herinnerde zich dat haar vader gezouten vis in houten bakjes meenam en in het dorp in kleine hoeveelheden verkocht. Zulke verkoop was gericht op gewone gezinnen die vis voor de maaltijd kochten. Bot en haring werden ook gedroogd; haring rookte haar vader zelf in een ijzeren ton zonder bodem.

Daarnaast kwamen beroepsmatige viskopers naar Koehool. In herinneringen uit de buurtschap worden de fiskjagers uit Harlingen genoemd. Zij kochten grotere partijen vangst; in het café van Koehool werd vis aan zulke handelaren afgeslagen. De visserij kende dus zowel directe verkoop aan huishoudens als handel aan professionele kopers.

Herinneringen aan visserij, viskopers en het café van Koehool

Zoet water naast de zoute zee

Het gezin gebruikte regenwater van het dak als drinkwater en om te koken. Dat water werd in twee regenwaterbakken opgevangen. Bij harde wind uit zee kon het aangevoerde regenwater te zout zijn. Dan moest de afvoer worden omgezet zodat het zoute water niet in de bakken liep.

Voor de was werd water gehaald uit een zoetwaterpoel in het land, lokaal een dobbe genoemd. Zo'n poel ving regenwater op en werd ook als drinkplaats voor het vee gebruikt. Was de regenwaterbak toch door zout water bedorven, dan haalde het gezin ook tijdelijk zoet water uit deze poel. Het water werd met aluin behandeld en door een doek gezeefd.

Het eten was eenvoudig. Aardappelen, kool en raapjes kwamen vaak op tafel. Vis werd gebakken, gestoofd of gekookt. Vlees werd veel minder vaak gegeten. Vader bracht aardappelen mee van de boer en het gezin had een tuintje in Oosterbierum. Ook hield men enkele schapen voor lammeren, melk en kaas.

Eten en drinken in Friesland

School, kleding en huishouden

De kinderen gingen te voet naar school in Oosterbierum. Maartje herinnerde zich dat zij om acht uur 's morgens vertrokken en pas tegen vijf uur thuiskwamen. Fietsen hadden zij niet. Thuis was weinig speelgoed; blokjes, klosjes garen en een eenvoudig popje moesten vaak genoeg zijn.

Kleding werd lang gebruikt. Maartjes moeder maakte kinderkleren opnieuw van gedragen kleding en kleding ging van kind op kind. De kinderen moesten ook sokken breien. De was werd met de hand gedaan en in de vaart of dijkgracht gespoeld. Door de harde wind werd het wasgoed met spelden aan de lijn vastgezet.

Kinderen op het Friese platteland

Kleding in Friesland

De boot moest samen over de dijk

In het voorjaar moesten vissersboten van de landzijde naar zee worden gebracht. Er waren geen lieren. De vissers hielpen elkaar daarom en trokken de boten gezamenlijk over de dijk. Ook het schoonmaken en onderhouden van de fuiken hoorde bij het gezamenlijke werk rond de dijk.

Oosterbierum: school, kerk en omgeving van de dijkbewoners

Tzummarum 1750-rond 1900: landbouw, wegen, kerk en spoor

Wat is nog zichtbaar?

• De Waddenzeedijk bepaalt nog steeds de ligging van Koehool, maar is in de 20ste eeuw sterk verhoogd en verbreed.
• Een klein aantal oude woningen aan de dijk bleef behouden. Veel vissers- en arbeiderswoningen verdwenen bij dijkverzwaringen.
• Een visserswoning uit Koehool werd in de jaren zeventig overgebracht naar het Buitenmuseum van het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen. De inrichting rond 1900 is mede gereconstrueerd met de herinneringen van Maartje Terpstra-Heeringa.
• De verbinding van de Vissersvaart richting Tzummarum herinnert aan vervoer tussen de dijk en het dorp.
• Het beeld De Waadfisker bij Koehool herinnert aan de vroegere kustvisserij.
• In de collectie van het Zuiderzeemuseum bevindt zich ook de houten haringfuikenboot BAR 6 uit 1932, verbonden met Koehool.

Maartje Terpstra-Heeringa en het dagelijks leven in Koehool rond 1900

Haringfuikenboot BAR 6 in de Zuiderzeecollectie

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.