Geschiedenis van Tzummarum 1750-rond 1900

In de 18de en 19de eeuw bleef Tzummarum vooral een landbouwdorp. De vruchtbare hogere gronden ten noorden van het dorp werden veel als bouwland gebruikt; de lagere landen aan de zuidkant dienden vaak als hooiland. Tegelijk veranderden de verbindingen. Een nieuwe weg, een nieuwe kerk, georganiseerde kaatswedstrijden en een zuivelfabriek maakten het dorp in de tweede helft van de 19de eeuw herkenbaar anders. Net na 1900 kwam daar het lokaalspoor bij.

Landbouw bleef de basis

Boeren, landarbeiders, knechten en dienstmeiden bepaalden een groot deel van het dagelijkse werk. Op de zavelgronden rond Tzummarum werden akkergewassen verbouwd. In de lager gelegen mieden lag meer gras- en hooiland. Producten moesten naar markten en afnemers worden vervoerd, onder meer naar Franeker en via de regionale handelsroutes verder. Daarbij bleven de vaarten belangrijk, maar in de 19de eeuw werd het wegennet steeds beter.

Boeren en landarbeiders in Friesland

1861: een rechtstreekse weg naar Minnertsga

Tot 1861 liep de gewone route van Tzummarum naar Minnertsga via de Hearewei en Firdgum. In 1861 werd een nieuwe rechtstreekse weg aangelegd. Daarvoor moest bij de Buorren ook de Ald Haven worden overbrugd. Op de plaats waar eerder slechts een klein voetbruggetje lag, kwam een houten verkeersbrug.

De nieuwe weg maakte Tzummarum beter bereikbaar voor karren en ander verkeer. Langs deze verbinding breidde de bebouwing zich in de tweede helft van de 19de eeuw verder uit. De houten brug bleef tot 1903 in gebruik en werd daarna vervangen.

1876: een nieuwe kerk, met de oude toren

In 1876 werd de middeleeuwse dorpskerk vervangen door de huidige hervormde kerk, ontworpen door H.R. Stoett. De oude laatgotische toren uit het begin van de 16de eeuw bleef staan. Ook de vorm van de toren veranderde: het oude zadeldak maakte plaats voor de huidige spits.

Daardoor staan in het hart van Tzummarum twee perioden direct naast elkaar: de 16de-eeuwse toren en het kerkgebouw uit 1876. In de toren hangt bovendien nog de klok uit 1531.

1879: kaatsen werd georganiseerd dorpsvermaak

Kaatsen was in Tzummarum al vóór 1879 populair. In 1870 bestond er een vereniging met de naam Dirk de Zee. Op 17 maart 1879 werd de Vereniging voor Volksvermaken Tzummarum en omstreken opgericht. Zij organiseerde niet alleen kaatspartijen, maar ook andere wedstrijden en volksvermaken.

De eerste grote activiteiten volgden al in 1879. Het kaatsen kreeg zo een vaste plaats in het georganiseerde dorpsleven. In 1896 besloot de gemeente Barradeel wedstrijden en kermissen op zondag te verbieden; dat had ook in Tzummarum gevolgen voor de planning van de jaarlijkse kaatspartijen en de merke.

Markten en kermissen in Friesland

1888: een zuivelfabriek

Aan de Kleasterwei werd in 1888 een zuivelfabriek gesticht. Dat paste bij een bredere verandering op het Friese platteland: melk werd steeds vaker buiten de boerderij in fabrieken verwerkt. Voor boeren betekende dat een andere manier van afleveren en verwerken van melk; voor het dorp ontstond nieuwe bedrijvigheid naast landbouw, handel en vervoer.

De fabriek veranderde later verschillende keren. De fabriekshallen die op het terrein bewaard zijn gebleven dateren vooral van omstreeks 1910 en zijn dus jonger dan de stichting uit 1888.

Koehool: vissershuizen aan de zeedijk

Aan de voet van de Waddenzeedijk bij Koehool stonden kleine visserswoningen. Een deel stond op grond van het waterschap: bewoners konden eigenaar van het huis zijn door recht van opstal, terwijl de grond niet van hen was. Bij de woningen hoorden werkruimten en schuren waarin netten, fuiken en soms ook de vissersboot werden opgeborgen. Veel vissersgezinnen combineerden de visserij met landarbeid en ander seizoenswerk. De Vissersvaart vormde de verbinding tussen de dijk en Tzummarum.

Koehool 1750-rond 1900: vissershuizen, visserij en leven aan de zeedijk

Net na 1900: de trein kwam naar Tzummarum

De grote verandering in vervoer kwam net buiten de 19de eeuw. In 1902 werd bij Tzummarum het stationsgebouw van de Noord-Friesche Locaal-Spoorwegmaatschappij gebouwd. Op 1 december 1902 werd het traject Stiens-Tzummarum feestelijk geopend; volgens het Rijksmonumentenregister ging het baanvak op 2 december voor de reguliere dienst open.

Tzummarum werd een knooppunt in het lokale spoorwegnet. Op 1 oktober 1903 kwam de korte zijlijn naar Dongjum en Franeker in gebruik. In de andere richting liep de spoorlijn via onder meer Sexbierum naar Harlingen; via Stiens bestond aansluiting richting Leeuwarden. Voor reizigers, landbouwproducten, vee en later ook aardappelexport betekende het spoor een nieuwe vervoersmogelijkheid.

Wat is nog zichtbaar?

• De laatgotische kerktoren uit het begin van de 16de eeuw en de kerk uit 1876 staan nog aan het Tsjerkepaed.
• In de Buorren staan nog verschillende 19de-eeuwse woonhuizen, waaronder de panden Buorren 55, 57 en 61.
• Op de plek van de in 1888 gestichte zuivelfabriek aan de Kleasterwei staan nog fabrieksonderdelen van omstreeks 1910.
• Het stationsgebouw uit 1902 aan de Stasjonswei is bewaard gebleven. Ook delen van het vroegere spoortracé zijn in het landschap nog herkenbaar.

Terug naar de vroegere periode

Tzummarum 1500-1750: Reformatie, school, haven en Menno Sints

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.