Stiens in de 19de eeuw
Stiens groeide in de 19de eeuw uit tot een druk landbouw- en verzorgingsdorp. In 1840 telde het dorp 1.617 inwoners. Omstreeks 1850 lag veel van de bebouwing rond de kerkterp en langs Langebuorren en Uniawei; verder naar het zuiden liep de bebouwing door, zodat het dorp een langgerekte vorm had. Boeren uit de omgeving kwamen er voor winkels, ambachten, herbergen, markt en vervoer.
1823: een dromedaris, beer en apen
Pieter Jans Brolsma hield kleine aantekenboekjes bij met weer, familiegebeurtenissen en opvallende dingen die hij onderweg zag. In april 1823 noteerde hij in Stiens iets dat weinig met het gewone boerenleven te maken had: een dromedaris, een beer en apen. Waarschijnlijk ging het om rondreizend vermaak of een dierenshow. Brolsma vond de dieren opvallend genoeg om ze in zijn aantekenboek te noteren.
Met de snik naar Leeuwarden
Water bleef een belangrijke verkeersweg. In 1828-1829 werd een aandeel verkocht in een snik die tussen Stiens en Leeuwarden in de 19de eeuw voer, met het bijbehorende veerrecht. De Stienservaart bracht daarnaast turf, potten en andere goederen tot in het dorp.
Beurtvaart rond 1800.
1837: na de kermis bleef een koe achter
Op 3 mei 1837 was er Stienser kermis. Een advertentie negen dagen later meldde dat bij kastelein D.J. Bruinsma in de Oude Herberg een jonge zwartbonte melkkoe was achtergebleven. Wie het dier miste, kon het terugkrijgen na bewijs van eigendom en betaling van de gemaakte kosten.
"op de Stienser Kermis ... staan gebleven: Eene jonge zwartbonte MELKKOE"
Leeuwarder Courant, 12 mei 1837.
1838: handel op de Stienser markt
Doeke Wijgers Hellema noteerde op 2 mei 1838 dat hij op de Stienser markt een dier voor 81 gulden kocht. Hij voegde eraan toe dat het vee op dat ogenblik niet duur was.
Herbergen: paarden, handel en drukte
In de 19de eeuw had Stiens meerdere herbergen. De grote herberg bij het kerkhof was een plaats waar reizigers konden eten en drinken en waar boeren afspraken maakten. Pieter Jelles Troelstra herinnerde zich dat de boerenvereniging er hengsten onderbracht. Rond de paardenhouderij hoorde ook het hynstebier: een gezamenlijke vertering waarbij drinken, praten en zaken doen bij elkaar kwamen.
Herberg rond 1800.
Gerrit Fierstra: een huishouden beginnen en verliezen
Gerrit Pieters Fierstra werd in 1816 in Stiens geboren. Na zijn huwelijk in 1841 schreef hij zelf op waar hij met zijn vrouw Sjoukje ging wonen en waarvan zij probeerden te bestaan:
"Wij hebben ons als koemelker en gardenier gevestigd te Stiens in de huisinge No. 1 aldaar."
Gerrit Pieters Fierstra.
Koemelker en gardenier betekende melkvee houden én tuin- of akkergewassen verbouwen. Woning, erf en werk hoorden bij elkaar. Op 12 september 1842 beviel Sjoukje te vroeg van een levenloos meisje. Drie dagen later overleed zij, 24 jaar oud. Fierstra noteerde daarna dat hij in mei 1843 zijn eigen huishouding opgaf en naar zijn moeder terugkeerde.
Gerrit Pieters Fierstra over huishouden, boerderij en verlies
Troelstra: kleur langs de vaart
Pieter Jelles Troelstra kwam als jongen in Stiens wonen. Zijn herinneringen leggen vast wat een kind vanuit het dorp zag. Bij de Langebuorren lagen turfschepen en een potschip aan de Stienservaart. Buiten de bebouwing stonden in het voorjaar akkers met koolzaad; in de zomer zag hij vlas en koren, grazend vee en hooiland met zuring en boterbloemen.
"het gele koolzaad bloeide"
Pieter Jelles Troelstra.
Hij herinnerde zich ook de Stienser school: een laag gebouw met twee blauw geverfde lokalen. In het kleine voorhuis stonden de klompen van de kinderen in afzonderlijke vakken. Op het schoolplein en op het kerkhof werd gespeeld en gebikkeld.
De koestal, dorsvlegels en cichorei
Troelstra bracht veel tijd door op een boerderij. In de koestal voelde hij de warmte van de dieren. Het licht van tuitlampen was zwak; vocht van de koeien hing aan zolder en muren. Arbeiders praatten tijdens het werk en in de schuur hoorde hij het ritme van dorsvlegels. Hij keek naar het laden van hooi en veldvruchten en zag ook hoe een kalf werd geboren.
Bij de cichoreidrogerij zat hij 's avonds bij roodgloeiende ovens. Rauwe aardappelen gingen in de hete as en werden daar gebraden. Naast zijn ouderlijk huis werkte een wagenmaker vrijwel alleen in zijn werkplaats. Troelstra herinnerde zich later zelfs de reuk van dat zure zweet van den arbeid
.
Troelstra over school, boerderij, werkplaatsen en het landschap van Stiens
Zuivelbereiding rond 1850.
1885-1887: marktgeld en een zuivelfabriek
De jaarmarkt bleef economisch belangrijk. In 1885 werd het recht verhuurd om per aangevoerd rund tien cent marktgeld te innen langs vijf toegangswegen. Twee jaar later opende aan de Brédyk een coöperatieve zuivelfabriek. Vijfenveertig boeren namen deel en de fabriek werd in november 1887 in gebruik genomen. Ze lag bewust bij de weg naar Leeuwarden én de Stienservaart.
Het Galgenhuis
De naam Galgenhuis kan de indruk wekken dat Stiens een oud galgenveld had. Mol waarschuwt juist voor die conclusie. Volgens de overlevering hing de naam samen met een zelfdoding omstreeks 1870; voor een middeleeuwse Stienser galg is geen bewijs.
1823: thee in een tuinhuis
Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp kwamen in juni 1823 te voet via Vrouwenparochie naar Stiens. Tussen vier en vijf uur dronken zij thee in een tuinhuis met uitzicht op de kerk en het beplante plein. Van Stiens naar Leeuwarden vonden zij de weg recht en aantrekkelijk, met kleine buitenplaatsen en boomrijke dorpen. De grond leek hun eerst dor en moerassig, maar zij hoorden later hoe kostbaar het land door de nabijheid van Leeuwarden was.
Wat is nog zichtbaar?
- De Sint-Vituskerk en de oude kern rond het kerkhof.
- Het Doktershûs uit 1838 en het Notarishûs aan de Smelbrêge.
- Historische woonhuizen aan Smelbrêge en Langebuorren.
- De onderbouw van korenmolen De Hoop, oorspronkelijk uit het midden van de 19de eeuw.
- Het tracé van de oude dorpsstructuur rond de voormalige Stienservaart.
Musea en bezoekerspunten
- Stinze Stiens: Doktershûs, Notarishûs en Pakhûs.
- Sint-Vituskerk.
- Tresoar en het Fries Museum in Leeuwarden.
Naar Leeuwarden
Via de Stienservaart en later betere wegen bleef Leeuwarden een belangrijke bestemming voor reizigers, handelaren en marktbezoekers uit Stiens.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.