Stiens: terp, vaart en boerenland
Stiens ontstond op een kwelderwal aan de voormalige Middelzee. De oude dorpskern groeide rond twee dicht bij elkaar gelegen terpen: de Kerkterp en Wydrum. Tussen beide liep een afwatering die later de Stienservaart werd. Aan die vaart en rond de kerk kwamen huizen, werkplaatsen, winkels en boerderijen te staan. De ring rond de kerk is nog herkenbaar in de Smelbrêge en Pieter Jellessingel.
Ten zuiden van Stiens liggen op dezelfde oude bewoningslijn Britsum, Cornjum en Jelsum.
De Sint-Vituskerk bepaalt al eeuwen het centrum. Het romaanse schip gaat in oorsprong terug tot omstreeks 1100; de toren is laatmiddeleeuws. Rond kerk en kerkhof lagen de pastorie, woningen, werkplaatsen en later ook een grote herberg. Buiten de kern begonnen akkers, weilanden en hooilanden vrijwel direct.
Kerk rond 1710.
16de eeuw: land, ambachten en een moordzaak
Het Stiens van 1543 was geen anoniem boerendorp. In de stukken over kerk- en pastorieland staan akkers, weiden, hooiland, erven en bewoners bij naam. In de Kerkebuurt stonden onder meer drie erven waar Homme Janszoon, Egbert Claeszoon en de weduwe van Jantzen Claes woonden. De pastorie beschikte over weiland bij het kerkhof en de molen en over akker- en hooiland verspreid rond het dorp.
De wapenschouw van 1552 noemt naast boeren ook een dekker, schoenmakers, een kleermaker, smeden, een kuiper, een bakker en een wever. Eén regel springt eruit: Seerp Tyercsz stond genoteerd als voortvluchtig wegens doodslag. Over het slachtoffer of de aanleiding vertelt deze lijst niets.
Aene Jouckes, inwoner van Stiens in de 16de eeuw
17de eeuw: smid, waterpomp en kleine woningen
Op de kaart van Schotanus uit 1664 ligt de bebouwing nog dicht bij de kerk. Akten laten intussen het dagelijks leven achter die huizen zien. Er waren smederijen en andere ambachten. Bij een huis hoorde in 1674 zelfs een aandeel in het onderhoud van een waterpomp in een klein straatje. Water halen en het bruikbaar houden van zo'n voorziening waren gezamenlijke dorpszaken.
Rond 1700 konden meerdere huishoudens één huis delen. Voor een pand aan de toenmalige Kerckebueren blijkt later dat naast de eigenaar twee of soms drie huurders woonden. Zo'n huishouden beschikte dikwijls over niet meer dan één kamer.
Kaart van Leeuwarderadeel uit 1664. In Stiens concentreerde de bebouwing zich nog sterk rond de kerk.
18de eeuw: dokter, herberg, misdaad en kanonnen
In 1714 verkocht de Stienser chirurgijn Piter Romkes Teitsma een pand aan zijn zoon Andries, eveneens chirurgijn. Een chirurgijn behandelde wonden, zette botten en verrichtte andere praktische medische handelingen. In Stiens bestond zo een kleine medische werkplaats of chirurgijnswinkel in het dorp.
De grote herberg bij het kerkhof was een ander middelpunt. Een koopakte uit 1752 noemt twee grote benedenkamers, een kelder, bovenkamer, zolder, kleine kelderkamer, een grote stal, put, regenwaterbak en tuin. De herberg heette in verschillende perioden De Roskam, De Drie Romers en 't Wapen van Leeuwarderadeel.
In 1754 werd Dirk Jans van Stiens wegens meerdere inbraken en diefstallen ter dood veroordeeld. In 1787 werd het dorp zelf een militair doelwit: bruggen werden opgenomen, de Hoge Dijk werd met eggen versperd en bij Stiens stonden twee kanonnen.
Stiens onder vuur in september 1787
19de eeuw: markt, kermis, schepen en herinneringen
In 1840 telde Stiens 1.617 inwoners. De bebouwing lag vooral rond de kerkterp en langs Langebuorren, Uniawei, Smelbrêge en de vaart. Het dorp was een centrum voor de omliggende landbouw. Er waren meerdere herbergen en jaarlijks werd een grote veemarkt gehouden. Een snik onderhield een verbinding met Leeuwarden en turfschepen en andere vrachtschepen kwamen via de Stienservaart het dorp binnen.
De Stienser kermis was druk genoeg om eigenaardige nasleep te hebben. Na de kermis van 3 mei 1837 bleef bij de Oude Herberg een jonge zwartbonte melkkoe achter. De eigenaar kon haar terugkrijgen na bewijs van eigendom en betaling van de kosten.
Boer Gerrit Pieters Fierstra hield aantekeningen bij over zijn gezin, bedrijf en het weer. Pieter Jelles Troelstra beschreef later zijn jeugd in Stiens: de school, de vaart, turfschepen, de herberg, koren, vlas, koolzaad, boter maken, koeien in de stal en avonden bij de hete ovens van een cichoreidrogerij.
Hooiwagen rond 1870.
Geen middeleeuws galgenveld bij het Galgenhuis
De naam Galgenhuis in Stiens is geen bewijs voor een oude gerechtsplaats. J.A. Mol noemt juist als voorbeeld dat deze naam volgens plaatselijke overlevering samenhing met iemand die zich er omstreeks 1870 zou hebben verhangen. Voor een middeleeuwse galg in Stiens zelf is in zijn onderzoek geen aanwijzing gevonden.
Stiens in persoonlijke herinneringen
Voor Stiens zijn verschillende persoonlijke bronnen bewaard. Doeke Wijgers Hellema herinnerde zich later het kanonvuur van september 1787. De Hallumer koopman Foppe Epkes schreef direct na die onrustige dagen op hoe hij met geïmproviseerde wapens naar Stiens trok. In de 19de eeuw hield boer en gardenier Gerrit Fierstra een dagboek bij en beschreef Pieter Jelles Troelstra zijn jeugd in het dorp.
Leeuwarden dichtbij
Voor inwoners van Stiens was Leeuwarden de grootste stad in de buurt. De snik over de Stienservaart bracht reizigers en goederen naar de stad; markten, winkels, bestuur en specialistische diensten trokken mensen uit het dorp naar Leeuwarden.
- Leeuwarden door de eeuwen heen
- Leeuwarden in de 19de eeuw
- Herinneringen aan het stadsleven in Leeuwarden
Wat is nog zichtbaar?
- De Sint-Vituskerk en de oude ring rond kerk en kerkhof.
- De oude structuur rond Smelbrêge, waar woningen en bedrijven langs de voormalige vaart stonden.
- Het Notarishûs en Doktershûs in de historische dorpskern.
- De 19de-eeuwse onderbouw van korenmolen De Hoop; de huidige bovenbouw is een latere reconstructie.
- Verschillende 19de-eeuwse panden rond Langebuorren en Smelbrêge.
Musea en bezoekerspunten
- De Sint-Vituskerk.
- Stinze Stiens met het Doktershûs, Notarishûs en Pakhûs en informatie over de oude dorpskern.
- Tresoar en het Fries Museum in Leeuwarden voor archiefstukken, kaarten en voorwerpen uit de geschiedenis van Leeuwarderadeel.
Ooggetuigen en verhalen
- Doeke Wijgers Hellema herinnert zich het kanonvuur bij Stiens in 1787
- Gerrit Pieters Fierstra over gezin, boerenbedrijf en leven in Stiens
- Pieter Jelles Troelstra over zijn jeugd in Stiens
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.