Stiens door de ogen van een dorpsjongen

Pieter Jelles Troelstra was negen jaar toen zijn vader ontvanger in Stiens werd. Hij woonde er tot zijn jeugd verderging in Leeuwarden. In zijn latere gedenkschriften beschreef hij niet alleen belangrijke gebeurtenissen, maar juist wat een jongen zag, rook, hoorde en aanraakte.

De vaart en het land rondom

Vanuit de Langebuorren keek hij over de Bijkelânnen. In de ramen van de huizen zag hij bij goed weer de ondergaande zon terugkaatsen. Aan de Stienservaart lagen turfschepen en het potschip, naast andere vaartuigen die goederen naar het dorp brachten.

"het gele koolzaad bloeide"

Pieter Jelles Troelstra.

Daarna veranderden de kleuren met het seizoen: vlas bewoog in de zomerwind, korenvelden waren groen-geel, koeien stonden in de weiden en tussen de grassen van het hooiland groeiden zuring en boterbloemen. Troelstra ging graag in zo'n miede liggen en keek over het open land.

Hooioogst rond 1800.

De school: blauw geverfd en klompen in vakken

Voor het onderwijs had Stiens een laag schoolgebouw met twee grote blauw geverfde lokalen: één voor de kleine kinderen en één voor de grotere leerlingen, die over drie klassen waren verdeeld. Voor de lokalen lag een klein voorhuis. Daar stonden de klompen van de schoolkinderen geordend in vakken.

Bij de school lag een grote blauwe steen waarop meisjes bikkelden. Ook grafstenen op het kerkhof werden voor dat spel gebruikt. Als nieuwkomer werd Troelstra door een groep boerenjongens op die steen gelegd. Enkele jongens haalden een groot zakmes uit hun broek en zwaaiden ermee.

"Hy mat lubbe wirde!"

Pieter Jelles Troelstra over zijn eerste kennismaking met de Stienser dorpsjeugd.

Troelstra begreep de woorden toen niet, maar was werkelijk bang. Later legde hij uit dat de jongens een spel hadden gemaakt van iets wat zij in hun dagelijkse omgeving zagen: het castreren van hengsten, stieren en rammen. Voor de stadsjongen die net in Stiens was komen wonen, was dat een onbekende wereld.

Onderwijs rond 1850.

Wonen: bedsteden, turf en vlooien

Het gezin Troelstra woonde eerst in een complete boerenwoning met stal, schuur, erf en boomgaard. In huis waren een woonkamer, keuken, een mooie kamer met gekleurd snijwerk en een vertrek dat zijn vader als kantoor gebruikte.

Na een verhuizing werd de woning veel kleiner. Het gezin woonde in het voorhuis van een boerderij: een niet al te ruime woonkamer met bedsteden, een klein kamertje voor de ouders, een keukentje en boven een zolder voor de dienstbode, Troelstra zelf en de turfvoorraad.

"turfmot is de aangewezen kweekplaats van vlooien."

Pieter Jelles Troelstra.

Hij merkte dat snel aan zijn eigen lichaam. Als hij op school zijn vinger opstak, schoof de te korte mouw omhoog en kwam een stuk blote arm tevoorschijn dat met vlooienbeten was bezaaid. Hij schaamde zich ervoor, maar zijn drang om in de klas mee te doen was sterker.

De warme koestal

Troelstra kwam graag op de boerderij van een bekende. De koeien herkauwden in een warme, lage stal. Tuitlampen met patentolie gaven weinig licht. Door de lichaamswarmte en vochtigheid van de dieren drupte vocht langs zolder en muren. Arbeiders werkten er rustig door en praatten met elkaar.

Hij keek naar kalvende koeien, hielp bij kleine werkzaamheden en hoorde in de schuur de regelmaat van de dorsvlegels. Ook het opladen van hooi en veldvruchten op het erf behoorde voor hem tot het dagelijkse spektakel van het boerenbedrijf.

Boter en kaas maken

De boerin verwerkte melk op de boerderij. Troelstra zag melk in ondiepe roodkoperen bakken staan om af te romen. Een paard kon de karn in beweging houden. Boter en kaas werden daarmee niet ergens buiten het dorp geproduceerd maar als onderdeel van het dagelijkse werk op en rond de boerderij.

Zuivelbereiding rond 1850.

Aardappelen bij roodgloeiende ovens

In de cichoreidrogerij bracht hij avonden door achter ovens die roodgloeiend waren. Kinderen namen rauwe aardappelen mee, legden die in de hete as en aten ze terwijl de volwassenen praatten. Warmte, licht, eten en gesprekken hoorden in zijn herinnering bij elkaar.

De wagenmaker naast de deur

Naast het gezin werkte een wagenmaker vrijwel alleen in zijn werkplaats. Het was zwaar lichamelijk werk. Troelstra herinnerde zich niet alleen wat hij zag, maar ook de reuk van dat zure zweet van den arbeid. Op zaterdag veegde hij samen met de zoon van de wagenmaker de vloer schoon. Die vloer zat vol kieren en kuilen. In ruil mochten hun konijnen in een hok bij de werkplaats staan.

Kinderen en werk

Vrije tijd betekende niet dat kinderen geen taken hadden. Troelstra moest thuis vaak als kindermeid optreden. Met een grote kinderwagen trok hij tussen de schooltijden door door het dorp. Andere kinderen hielpen op hun beurt op boerderijen, erven en in werkplaatsen. Spelen en meewerken liepen gemakkelijk in elkaar over.

Winteravond in de pastorie

Zijn eerste kerst in Stiens bracht hij gedeeltelijk in de pastorie door. Buiten lag sneeuw en boven het witte huis zag hij een donkere hemel vol sterren. Binnen stond een fel verlichte kerstboom en werden kerstliederen gezongen. Het beeld bleef hem bij als iets uitzonderlijk plechtigs tussen het gewone dorpsleven.

Stiens in de 19de eeuw

Wat is nog zichtbaar?

• De Sint-Vituskerk en het kerkhof, het centrum van Troelstra's Stiens.
• Langebuorren en Smelbrêge in de oude dorpskern.
• Het Doktershûs en Notarishûs.
• De structuur rond de voormalige Stienservaart, hoewel het water in de kern later veranderde of verdween.

Musea en bezoekerspunten

• Stinze Stiens.
• Sint-Vituskerk.
• DBNL biedt Troelstra's volledige herinneringen online.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.