Stiens in de 16de eeuw
Stiens lag in de 16de eeuw al eeuwen op zijn terpen. Rond de Sint-Vituskerk lag de Kerkebuurt; vanuit de kern liepen wegen naar het omliggende bouw- en weideland. De kerk had een laatmiddeleeuwse toren en kreeg in het begin van deze eeuw een grote klok van de beroemde klokkengieter Arent van Wou.
1543: akkers, koeweiden en drie erven in de Kerkebuurt
De opgave van kerkelijke bezittingen uit 1543 noemt onder meer 55 koegras van de patroon Sint-Vitus. Bij de pastorie hoorden achttien pondematen weiland bij het kerkhof en de molen en elf pondematen weiland in de Moelenfenne. Verder lagen verspreid akkers, hooilanden en weiden waarop boeren en landarbeiders werkten, tussen bezit van kloosters en andere instellingen.
In de Kerkebuurt worden drie bewoonde erven afzonderlijk genoemd. Daar woonden Homme Janszoon, Egbert Claeszoon en de weduwe van Jantzen Claes. Achter zulke huizen begon het land vrijwel meteen. Akkerland, hooiland en weiland lagen als een lappendeken rond het dorp.
Landbouw rond 1550.
1552: wapens, ambachten en een voortvluchtige
De wapenschouw van 1552 noemt verschillende ambachtslieden. Hero van Bourmannia stond volledig uitgerust genoteerd en Hans Tyalckez, de dorpsrechter, was eveneens goed bewapend. Verder komen onder anderen Pybe de dekker, Douwe de schoenmaker, Hidde de kleermaker, Pieter de smid, Syurt de kuiper, Harman de bakker en Pieter de wever voor.
Tussen de tientallen namen staat ook een opvallende korte mededeling. Bij Seerp Tyercsz schreef de opsteller in het Latijn "profugus propter homicidium": voortvluchtig wegens doodslag. De lijst vertelt niet wie was gedood of wat er was gebeurd. Er staat alleen dat hij bij de wapenschouw ontbrak omdat hij voor een ernstig misdrijf op de vlucht was.
Smederij rond 1550.
Aene Jouckes koopt en verkoopt in Stiens
Aene Jouckes woonde in Stiens en is in verschillende 16de-eeuwse stukken terug te vinden. In 1565 kocht hij een rente. In 1574 of 1575 verkocht hij een half huis en in de personele belasting van 1578 staat hij nog als inwoner van Stiens. Zulke transacties laten zien dat huizen, erven en renten binnen het dorp voortdurend van eigenaar wisselden.
Kerk en Reformatie
De middeleeuwse kerk veranderde in de laatste decennia van de eeuw sterk. De katholieke inrichting verdween na de Reformatie. Twee zijkapellen werden in 1584 afgebroken. Het schip en de toren bleven het vaste middelpunt van het dorp.
Dorpsleven rond 1566.
Geen Stienser galg; wel een galg voor Leeuwarderadeel
Voor Stiens is geen middeleeuwse dorpsgalg aangetoond. De latere naam Galgenhuis is volgens J.A. Mol juist geen bewijs voor een oude gerechtsplaats. Stiens hoorde bij Leeuwarderadeel. Mol vermoedt dat de bekende galg ten zuidwesten van Leeuwarden, aan het water dat later Galgediep werd genoemd, oorspronkelijk de galg van Leeuwarderadeel was. Daarnaast had Leeuwarden zelf een stedelijk gerecht aan het Vliet. Een galg in Stiens zelf kan daarom niet op de kaart worden gezet.
1552: wat een wapenschouw voor inwoners betekende
De wapenlijst van 1552 is meer dan een opsomming van wapens. Inwoners moesten zich laten zien met de uitrusting die zij volgens hun vermogen konden onderhouden. Voor een dorp betekende zo'n wapenschouw dat mannen uit huishoudens met harnas, speer, hellebaard, degen of een eenvoudiger wapen bijeenkwamen en werden gecontroleerd.
Hoe de Friese Monsterlijsten en wapenschouw van 1552 werkten
Wat is nog zichtbaar?
- De Sint-Vituskerk met haar middeleeuwse schip, koor en toren.
- De ringstructuur rond het kerkhof.
- De oude lijnen van de Kerkebuurt, Hôgebuurt en wegen naar het omliggende land.
- De plaats van voormalige states en terpen in en rond het dorp.
Musea en bezoekerspunten
- De Sint-Vituskerk.
- Stinze Stiens voor informatie over de oude dorpsstructuur en voormalige states.
- Tresoar in Leeuwarden voor belastingregisters, rechterlijke stukken en kaarten.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.