Monsterlijsten van Friesland 1552: wie moest wapens leveren?

Op 3 februari 1552 moesten in veel Friese dorpen en steden mannen en wapens worden gecontroleerd. De bewaard gebleven monsterlijsten maken die dag uitzonderlijk concreet. Ze noemen rijke mannen met harnas en degen, boeren met piek of hellebaard, ambachtslieden met een vuurwapen, weduwen bij belaste boerderijen, zieken die een zoon stuurden en arme inwoners die geen wapen konden betalen.

Modern Nederlands: Joannes Henricsz uit Stiens was ongewapend en arm en moest met spade en schop opkomen.
In de lijst staat bij hem "inermus et pauper" en later "myt leppe ende scheppe".

De lijsten zijn tegelijk lastig te gebruiken. Een "schotschietend huis" is geen gewone woningtelling en een naam in de lijst is niet automatisch een man die persoonlijk op de monsterplaats stond. Wie de bron gebruikt voor een dorpsgeschiedenis moet daarom eerst begrijpen wat er precies werd gecontroleerd.

Waarom werd in 1552 een wapenschouw gehouden?

De wapenschouw vond plaats tijdens ernstige oorlogsdreiging voor de Habsburgse Nederlanden. In januari 1552 liet het Hof van Friesland op aandringen van het centrale bestuur de beschikbare plaatselijke militie van inwoners controleren. De schouw stond eerst voor 16 februari gepland, maar stadhouder Jean de Ligne, graaf van Aremberg, vervroegde haar naar 3 februari. Plaatselijke bestuurders moesten de resultaten snel naar Leeuwarden sturen.

Hans Mol plaatst de Friese schouw in een bredere voorbereiding op mogelijke oorlog en binnenlandse onrust. De plaatselijke lijsten zelf leggen niet bij iedere naam uit waarvoor een aanval werd gevreesd; zij registreren vooral wie, welke uitrusting en welke verplichting werd aangetroffen.

Bakkerij rond 1550.

Wat merkte een gewone dorpsbewoner?

De uitvoering lag op het platteland bij de grietman en plaatselijke helpers. Dorpsrechters konden bijvoorbeeld verklaren dat iemand te arm was om wapens te onderhouden. Een inwoner kon met zijn uitrusting worden opgeroepen, maar ook een zoon of andere vertegenwoordiger kon verschijnen wanneer de aangesprokene ziek, oud of afwezig was.

Een man kon zijn voorgeschreven wapen of pantser tonen.
Ontbrak een stuk uitrusting, dan kon hij opdracht krijgen het bij een volgende controle alsnog te tonen.
Een zieke of afwezige vader kon door een zoon worden vertegenwoordigd.
Bij een weduwe kon de verplichting aan het belaste goed verbonden blijven, terwijl een zoon of andere man de uitrusting gebruikte.
Arme maar bruikbare mannen konden als graver met spade en schop worden aangewezen.
Andere armen, ouderen of lichamelijk ongeschikte inwoners werden als zodanig genoteerd of vielen buiten de inzet.

Wie verplicht was een harnas of stalen ringkraag te tonen en dat niet deed, riskeerde volgens de ordonnantie een boete van drie Carolusgulden. Voor andere ontbrekende verdedigingsuitrusting noemt Mol 30 stuivers. Een Carolusgulden was een toenmalige munt- en rekeneenheid. Na drie weken kon opnieuw worden gecontroleerd; bij herhaalde nalatigheid kon de boete verdubbelen.

Wat was een monsterlijst?

Een monsterlijst, monstercedel of monsterceel was het plaatselijke verslag van de wapenschouw. Er bestond geen uniform formulier. De ene schrijver ging dorp voor dorp of huis voor huis, een andere ordende mensen naar uitrusting. Daardoor verschillen de bewaarde lijsten sterk.

In de registers kunnen onder meer staan:

namen en woonplaats of sate;
beroep of sociale aanduiding;
voorgeschreven of getoonde wapens;
ontbrekende uitrusting;
armoede, ziekte, afwezigheid of hoge leeftijd;
vertegenwoordiging door een zoon;
de selectie voor het inzetbare contingent;
gemeenschappelijke dorpsuitrusting.

Woorden als "habet" en "non habet" betekenen letterlijk "heeft" en "heeft niet". Een reeks wapens achter een naam is daarom niet zonder meer een inventaris van persoonlijk bezit: soms staat er wat iemand behoorde te hebben, soms wat werkelijk werd getoond en soms juist wat ontbrak.

Schot: belasting, geen telling van woonhuizen

"Schot" betekende in deze Friese bestuurlijke context een belasting. Een schotschietend huis, een schotschietende sate of een schotschietende plaats was een goed waarop belastingplicht rustte. Op het platteland ging het vaak om een agrarische sate: boerderij, land en lasten als fiscale eenheid.

"Landschot" of "lands-schot" was een lands- of provinciale heffing. De monsterlijsten geven geen volledig tarief of aanslagstelsel voor 1552; latere stem- en floreenkohieren mogen daarom niet zonder uitleg op deze wapenschouw worden teruggeprojecteerd.

Dat onderscheid is belangrijk. In Idaarderadeel staan na de schotplichtige saten ook bewoners van "losse huizen" en vuurplaatsen. Soms werden meerdere personen bij één schotplichtige sate geregistreerd. Weduwen konden eveneens op zo'n goed worden genoemd.

38 schotschietende huizen in Warga betekent niet 38 woningen.
Het betekent niet 38 huishoudens.
Het betekent niet 38 mannen.
Het getal kan niet met een vaste huishoudgrootte worden vermenigvuldigd om een inwonertal te berekenen.

Voor Warga noemt de lijst 38 schotplichtige goederen en daarnaast weduwen, bewoners van losse huizen, armen en twee mannen boven de zestig. Voor Wartena staan 24 schotplichtige goederen naast bewoners van losse huizen en arme inwoners.

De "derde man" was niet overal letterlijk één op drie

De term "derde man" werd gebruikt voor het contingent dat bij werkelijke oorlog kon worden uitgezonden. Het klinkt alsof uit iedere drie volwassen mannen precies één man werd gekozen, maar de bewaarde lijsten laten grote verschillen zien. Oude quota, plaatselijke gewoonten en een voorselectie van geschikte mannen speelden mee.

Doniawerstal kwam met 79 geselecteerden op 266 geregistreerde mannen in de buurt van een derde.
Ferwerderadeel zat met 95 op 507 ongeveer op één vijfde.
Idaarderadeel had 30 monstermannen op 281 door Mol getelde mannen, ongeveer één op negen; binnen die 30 moest wel een deel gepantserd zijn.
In Lemsterland werd eerst een grotere groep geschikte mannen aangewezen en daarna uit die groep een kleiner contingent gekozen.

Hoe de keuze precies werd gemaakt, is niet bekend. Loting of een beurtregeling zijn mogelijkheden die in het onderzoek worden genoemd, maar voor Friesland in 1552 is geen algemene selectiemethode bewezen.

Militairen rond 1515.

Rijk en arm in dezelfde lijst

Vooral beschermend ijzer maakte sociale verschillen zichtbaar. Een welgestelde hoofdeling of boer kon met harnas, ringkraag, helm en degen worden genoteerd. Arme inwoners hadden soms helemaal geen wapen. Toch was armoede niet automatisch vrijstelling: sterke mannen konden met goedkoper wapentuig, gemeenschapsuitrusting of als graver worden ingezet.

Twee voorbeelden liggen ver uit elkaar:

Schelto Liauckama uit Sexbierum staat met een uitzonderlijk uitgebreid pakket van harnas, kraag, armstukken, helm, slachtzwaard en degen in de lijst.
Joannes Henricsz uit Stiens was "ongewapend en arm" en moest met spade en schop verschijnen.

In Idaarderadeel telde Mol 44 als arm genoteerde personen op 281 geregistreerde mannen. Dat percentage mag niet over heel Friesland worden uitgesmeerd: andere schrijvers konden armen anders registreren of helemaal weglaten.

Weduwen, zonen, zieken en ouderen

De militaire last hing niet alleen aan één fysiek aanwezige man, maar ook aan huis, familie en belastbaar bezit. Daardoor verschijnen in de lijsten situaties die veel over gezinnen zeggen.

Willem Werners uit Finkum was ziek; zijn zoon verscheen met piek en degen.
Bij de weduwe van Tabe Gerrits in Stiens verscheen een zoon met piek en degen.
Eelck Wybe in Idaard werd als rijke weduwe op een schotschietende sate genoemd; de grietman vroeg wat hij met haar verplichting moest doen.
Hercke Outgers uit Stiens werd genoteerd als ouder dan zestig en ongeschikt voor wapendienst.
Abbe Boesma uit Roordahuizum was afwezig en had een jonge vertegenwoordiger met roer en degen gestuurd; de grietman vond dat voor zijn positie niet voldoende.

Een vrouwennaam in de lijst betekent daarom niet dat die weduwe zelf als soldaat zou uitrukken. Evenmin betekent een mannennaam dat die persoon op 3 februari persoonlijk aanwezig was.

Welke wapens werden genoemd?

De registers gebruiken veel termen die voor een moderne lezer uitleg nodig hebben:

piek, speer of spiets: een lange stootlans;
degen: een zijwapen naast piek, hellebaard of vuurwapen;
hellebaard: slag- en steekwapen aan een lange schacht;
zwijnspit of knevelspit: een eenvoudiger stootwapen;
roer: een handvuurwapen;
haakbus: een zwaarder vuurwapen met een haak om de terugslag op te vangen;
ringkraag: stalen bescherming van hals, schouders en een deel van de borst;
harnas of kuras: vaak borst- en lichaamsbescherming, niet noodzakelijk een volledig ridderharnas;
spade en schop: gereedschap voor gravers die greppels en veldversterkingen moesten maken.

Een vuurwapen was niet automatisch een bewijs van grote rijkdom. In Sneek en Kollum stonden ook ambachtslieden met roer en degen genoteerd. Pantser is in deze bron meestal een betere aanwijzing voor welstand dan een vuurwapen alleen.

Smederij rond 1550.

Wat vertellen de lijsten over het dagelijks leven?

De wapenschouw was geen beschrijving van een gewone werkdag, maar de opmerkingen achter namen geven onverwacht veel menselijke details. Ze laten zien dat een dorpsrechter armoede officieel kon bevestigen, dat zonen voor zieke vaders optraden, dat weduwen bij belaste goederen bleven staan en dat sommige dorpen gemeenschappelijke harnassen bewaarden. Ook beroepen, bezit en familieverhoudingen komen soms tussen de wapennotities door naar voren.

De bron zegt daarentegen bijna niets over gevoelens, gesprekken thuis, training, eten onderweg of de drukte op de monsterplaats. Zulke details mogen niet worden ingevuld.

Wat mag je niet uit de Monsterlijsten afleiden?

Geen inwonertal: de lijsten zijn geen volkstelling.
Geen totaal aantal huizen: schotschietende huizen zijn fiscale goederen; losse huizen kunnen daarnaast staan.
Geen totaal aantal huishoudens: meerdere personen konden bij één sate horen en sommige namen verwijzen naar weduwen, afwezigen of vertegenwoordigde personen.
Geen lijst van alle mannen tussen zestien en zestig: registratie en selectie verschilden per grietenij.
Geen aanwezigheidslijst: woorden als "afwezig", "ziek" en "door zijn zoon" bewijzen het tegendeel.
Geen zuivere wapeninventaris: een wapen kon voorgeschreven, afwezig, vervangen of gemeenschappelijk bezit zijn.
Geen bewijs van gevechtsdeelname: de schouw controleerde beschikbaarheid.
Geen volledige armoede- of beroepsstatistiek: schrijvers noteerden zulke gegevens niet overal op dezelfde manier.

Hoeveel lijsten zijn bewaard?

Van 1552 zijn twintig Friese lijsten bewaard: veertien van de 31 grietenijen en zes van de elf steden. Onder de steden zijn Harlingen, Bolsward, Sneek, Workum, Staveren en Sloten. De overlevering is onvolledig en rijke westelijke kleigebieden zijn relatief sterk vertegenwoordigd. Een gemiddelde uit de bewaarde lijsten is daarom geen automatisch gemiddelde voor heel Friesland.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.