Sneek in de 16de eeuw

De zestiende eeuw waren roerige tijden voor Friesland. Rond 1500 was er de strijd met de hertog van Saksen waarna een deel van Friesland onder bewind kwam van een vreemde heerser. Er was nog zo'n twintig jaar verzet en opstanden tot uiteindelijk Friesland deel uitmaakte van de Verenigde Nederlanden onder leiding van de prins van Spanje.

De situatie in Friesland rond 1500.

Sneek was tot ongeveer 1520 de hoofdstad van Gelders Friesland. Friezen die Friesland vrij en onafhankelijk van heersers van buiten wilden hebben verzetten zich achtereenvolgens tegen de legers van de hertogen van Saksen en de Bourgondiërs. Sneek was de hoofdstad van dit verzet, dat ondersteund werd door huursoldaten van de hertog ven Gelre.

Jaar	Gebeurtenis
1514	Een leger van de hertog van Gelre trekt Friesland in en slecht verdedigde steden werden snel ingenomen. Sneek wordt de hoofdstad van Gelders Friesland. Het jaar 1514, het leger van Gelre neemt Sneek in.
1515	Werkeloze huurlingen, de Zwarte Hoop, vallen Friesland binnen en plunderen en branden waar ze kunnen. Het jaar 1515, de plunderingen van de Zwarte Hoop.
	In Sneek komt er een soort dienstplicht waarbij alle mannen tussen de 20 en 60 jaar verplicht waren om mee te helpen bij de verdediging van de stad. Sneek was een goed verdedigde stad met wallen, stadsmuren en water. Het jaar 1515, de landdag van Sneek.
1516	Een groot Bourgondisch leger valt Friesland binnen om tegen de Gelderse Friezen te vechten. Het jaar 1516, de aanval bij Sneek wordt afgeslagen.
	In november 1516 is er in Zuid-West Friesland een grote overstroming. Het zoute zeewater kwam tot binnen de stadsmuren van Sneek. Het jaar 1516, de grote overstroming in Friesland.
1517	De Bourgondiërs uit Leeuwarden, Franeker en Harlingen vallen over de bevroren sloten Sneek aan. Door de dooi moesten ze zich weer terugtrekken. Bij het vertrek werd alleen een molen in de brand gestoken. Het jaar 1517, de belegering van Sneek.
1520	Grutte Pier overlijdt in Sneek in zijn bed. Het jaar 1520, de dood van Grutte Pier.
1522	In de winter van 1522 leggen zowel de Bourgondische als de Gelderse troepen belastingen op aan de boeren. Het platteland rond Sneek leidt gebrek. In de regio groeit het verzet tegen de Geldersen en stedelingen durven Sneek niet te verlaten. Het groeiend verzet tegen de Geldersen.

In 1566 brak de tachtigjarige oorlog uit. In de omgeving van Sneek merkten de gewone burgers vooral in de eerste jaren er weinig van. De echte oorlog werd pas merkbaar rond 1580.

In 1583 zag men rook aan de horizon en men dacht dat de Spanjarden Oppenhuizen in brand hadden gestoken. Dit bleek een misverstand. Er waren drie Spaanse boten de Boarn opgevaren en hadden twee huizen in brand gestoken. De schade was dus beperkt.

De "aanval" van de Spanjaarden op Oppenhuizen in 1583

Het dagelijks leven in Sneek

Vanaf het eind van de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw werd Sneek een welvarende handelsstad. Het bolwerk met zijn wallen, poorten en stadsmuren werd aangelegd en in de stad kwamen nieuwe grachten met grachtenpanden voor de rijke kooplieden.

Schepen konden vanuit de omliggende sloten via poorten en sluizen de stad binnenvaren.

Er ontstond tussen 1450 en 1550 geleidelijk aan een mooie stad met wallen, muren, grachten en grachtenpanden voor rijke kooplieden.

Veel inwoners van Sneek hadden in de stad bij hun huizen moestuintjes. Op de oude kaarten van Sneek zijn de vele moestuintjes bij de huizen binnen en buiten de stad goed aangegeven.

Het dagelijkse leven in de zestiende eeuw

Slapen in de 16de eeuw.

Misdaad en straf in de Friese steden.

1517: Sneek werd midden in de winter belegerd

Van 20 tot 28 januari 1517 werd Sneek belegerd. Het vroor hard en de dichtgevroren grachten maakten de verdediging moeilijker. Bourgondisch-Habsburgse troepen lagen rondom de stad, onder meer bij Oppenhuizen en IJlst. Binnen Sneek vochten inwoners en ballingen mee; Grutte Pier speelde daarbij een opvallende rol.

Grutte Pier.

1543: land bij de galg

Het Beneficiaalboek van 1543 noemt land van de Sint-Barbaravicarie buiten de dijk, bij de galg. Historicus J.A. Mol lokaliseert de Sneker galg ongeveer een halve kilometer buiten de Noorderpoort, aan de Hemdijk richting IJlst. De plek lag bewust buiten de bebouwing, maar wel aan een route waar veel mensen langs kwamen.

1552: 442 inschrijvingen bij de Sneker wapenschouw

De Sneker monsterlijst van 1552 is veel omvangrijker dan de dorpslijsten in de omgeving. Zij loopt van nummer 1 tot en met 442. De inschrijvingen noemen namen, wapens en bij veel inwoners ook een beroep. Het is geen volledige volkstelling van Sneek, maar een register voor de wapenschouw.

In het tweede deel staat als opschrift: "Cedulle van den monsteringhe bij burgemeesteren, schepenen ende raeden den stede Sneeck". Daarmee is ook duidelijk wie de stedelijke controle organiseerde.

Otte Pieterz en verschillende anderen worden als smid genoemd.
Tomas Janz en andere kuipers maakten en herstelden houten vaten.
Hendrick Albertz en andere bakkers stonden eveneens met wapens geregistreerd.
De lijst noemt daarnaast wevers, timmerlieden, schoenmakers, metselaars, glazenmakers, schuitmakers, een visser, een barbier en een dokter.
Anna Abbez staat met een roer en degen in het register.
Gerrijt tromslager en Heercke tromslaeger staan met een trom en degen genoteerd; Tijerck pijper en Sijmon Janz piper met een pijp en degen.

De combinatie van beroepen en wapens past bij Sneek als ambachts- en marktstad. Boeren uit Oppenhuizen, Uitwellingerga, Offingawier en andere dorpen voeren met zuivel, graan en andere producten naar de stad, terwijl stedelijke ambachtslieden goederen en diensten voor het omliggende platteland leverden.

De Friese wapenschouw van 1552 en de betekenis van de monsterlijsten

Een zaak uit 1583 verbindt Sneek rechtstreeks met het platteland ten zuiden van de stad. Het gerucht over Oppenhuizen en Sneek in 1583.

Het gerucht over Oppenhuizen en Sneek in 1583