Geschiedenis van Uitwellingerga

Rond het jaar 1000 werden op of bij de oude Welle of Walle de eerste boerderijen gebouwd. Zo'n langgerekte verhoging was in het lage, natte landschap een aantrekkelijke plek om te wonen: het erf lag er wat hoger en droger dan het omringende land. Langs het water kwamen meer boerderijen en huizen te staan. Zo groeide bij It Ges een dorp, met de kerk als herkenbaar middelpunt.

Ongeveer een kilometer noordelijker lag Oppenhuizen. Over het pad langs It Ges was dat ongeveer een kwartier lopen. Voor zwaar vervoer was de boot veel belangrijker. Via de Houkesloot en het Sneekermeer kon men ook Sneek bereiken.

Uitwellingerga en Oppenhuizen

De geschiedenis van Uitwellingerga is moeilijk los te zien van Oppenhuizen. De dorpen lagen aan dezelfde vaart, gebruikten dezelfde route naar Sneek en bewoners trouwden over en weer. In het dagelijks leven kwamen de inwoners elkaar voortdurend tegen bij vervoer, handel en werk. Kerkelijk waren het aanvankelijk afzonderlijke parochies, maar vanaf 1596 vormden Oppenhuizen en Uitwellingerga samen één hervormde gemeente met één predikant.

Uitwellingerga in de 16de eeuw

Een dorp tussen water en weilanden

Het lage land rond Uitwellingerga was vooral geschikt voor grasland en veeteelt. Bewoners hielden vee, wonnen hooi en verwerkten melk op de boerderij. Een deel van de producten ging per boot richting Sneek.

Een dag op een Friese boerderij in 1823

Drinkwater uit regen, put en sloot

Veel water rondom het dorp betekende niet dat er altijd goed drinkwater was. Bewoners vingen regenwater op en gebruikten waar mogelijk een put of pomp. Ook sloot- en vaartwater werd voor huishoudelijke taken gebruikt en soms, wanneer beter water ontbrak, ook als drinkwater. Vooral in droge perioden en na overstromingen kon de kwaliteit slecht zijn.

Drinkwater in Friesland door de eeuwen heen

De naam verschijnt

In de 15de eeuw komen vormen voor als Vytwellinga en Wtwallinghergae. Uitwellingerga en Oppenhuizen hadden toen ieder een eigen kerk en parochie.

16de eeuw: onrust tijdens de Opstand

In 1543 had Uitwellingerga nog een eigen katholieke pastoor en vicaris. In de jaren daarna veranderde Friesland door de Opstand tegen het Spaanse gezag. Jonker Hartman Gauma uit Akkrum had in 1566 het Verbond der Edelen gesteund, vocht in 1568 bij Jemmingen en werd in 1569 door Alva verbannen. In de winter van 1569-1570 trok hij met gewapende mannen door Friesland. Zijn groep werkte later samen met de Watergeuzen en ondernam ook een tocht door Uitwellingerga.

In 1580 vertrok pastoor Bernardus Christophorus Boni uit Uitwellingerga naar Heeg, waar hij protestants predikant werd. Vanaf 1596 deelden Oppenhuizen en Uitwellingerga één hervormde predikant.

Uitwellingerga tijdens de 16de eeuw

1552: 24 inschrijvingen bij de wapenschouw

Op 3 februari 1552 werd de uitrusting voor de wapenschouw in Wymbritseradeel gecontroleerd. Onder Uitwellingerga staan 24 inschrijvingen. Dat is geen telling van alle inwoners of huishoudens.

• Bij veel namen staan speer en degen.
• Wlke Rinckez, Anna Feijtez, Hilbrandt Seerpz, Scholte Allez en Wol Hoijtez kregen daarnaast harnas en ringkraag voorgeschreven.
• Agge Jettiez, Pieter Willemz en Douwe Fettzijez staan met een roer, een vroeg handvuurwapen, en degen genoteerd.
• Bij Wlbe Sibrenz vermeldt de lijst dat harnas en ringkraag bij de controle ontbraken.

Opvallend is ook de inschrijving "Rinck Alle wedue", met speer en degen. Zo'n vermelding maakt duidelijk dat de lijst niet simpelweg als een namenlijst van volwassen mannen kan worden gelezen.

De Friese wapenschouw en monsterlijsten van 1552

1690: een nieuwe kerk

In 1690 kreeg Uitwellingerga een nieuwe kerk, gedeeltelijk op de fundamenten van de middeleeuwse voorganger. Vanaf 1697 zijn inwoners van Uitwellingerga en Oppenhuizen samen terug te vinden in het gezamenlijke lidmatenregister.

Uitwellingerga in de 17de eeuw

1744 en 1748: klein dorp, groot protest

In 1744 telde Uitwellingerga 31 huishoudens met samen 136 inwoners. Vier jaar later deden boeren uit het dorp mee aan het belastingprotest rond Sneek. Mannen uit Uitwellingerga en Oppenhuizen gingen samen met boeren uit Offingawier en Gauw in twee grote schepen richting Hommerts.

Uitwellingerga in de 18de eeuw

1825: vluchten voor het water

Begin februari 1825 overstroomden grote delen van Friesland. Ook het lage land rond Uitwellingerga en Oppenhuizen kwam in gevaar. Vanuit Sneek werden schuiten gestuurd om inwoners en vee op te halen. Het water dat in gewone tijden de verbinding met de stad vormde, werd nu de vluchtweg.

Uitwellingerga in de 19de eeuw

De ramp had in de streek nog lang gevolgen. Weilanden waren overstroomd, voorraden en vee gingen verloren en regenbakken en andere zoetwatervoorraden konden door vuil of brak water onbruikbaar worden. In de jaren na de watersnood kwamen ziekte en hoge sterfte in delen van Friesland veel voor.

19de eeuw: de weg wordt belangrijker

In 1840 woonden er ongeveer 262 mensen. Tot ver in de eeuw bleef de boot de gemakkelijkste manier om goederen naar Sneek te vervoeren. In de jaren 1866-1868 werd de weg Sneek-Oppenhuizen-Uitwellingerga aangelegd. Daardoor werden paard en wagen en later andere voertuigen een praktisch alternatief voor vervoer over water.

1889: waarom het dorp stenen gooide

Wanneer It Ges stevig dichtvroor, veranderde de vaart tijdelijk in een brede, vlakke weg. Lopend en op schaatsen kon men zich dan sneller verplaatsen dan over de smalle, modderige of slecht begaanbare landwegen. Het ijs was dus niet alleen voor plezier belangrijk, maar ook voor het dagelijkse verkeer tussen de dorpen en richting Sneek.

Op 8 december 1889 naderde een stoomboot van Martin & Co. de brug bij Uitwellingerga en brak het pas gevormde ijs open. Daarmee werd die tijdelijke verkeersweg vernield. Een aantal mannen gooide stenen naar het schip. Ruiten, kompas en alarmfluit raakten beschadigd en de machinist werd gewond. Niemand werd veroordeeld omdat dorpsbewoners geen namen wilden noemen.

Uitwellingerga in de 19de eeuw

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.