Geschiedenis van Uitwellingerga in de 16de eeuw

Uitwellingerga en Oppenhuizen lagen vlak naast elkaar aan It Ges. Tussen de dorpskernen lag ongeveer één kilometer: over het smalle pad tussen beide dorpen ongeveer een kwartier lopen. Voor zwaar vervoer gebruikte men vooral het water. It Ges was de vaart tussen beide dorpen en sloot via de Houkesloot aan op het Sneekermeer en richting Sneek.

De korte afstand zorgde voor veel dagelijks contact. Bewoners gebruikten dezelfde vaarroute en het pad, handelden met elkaar en trouwden over en weer. Kerkelijk waren Oppenhuizen en Uitwellingerga in de middeleeuwen nog afzonderlijke parochies. Vanaf 1596 vormden ze samen één hervormde gemeente met één predikant.

Het dorp langs It Ges

Uitwellingerga ontstond waarschijnlijk rond het jaar 1000 aan It Ges, op of bij de oude Welle of Walle, een langgerekte verhoging in het lage landschap. De naam verschijnt in de 15de eeuw in vormen als Vytwellinga en Wtwallinghergae.

Rond 1550 stonden de huizen en boerderijen langs It Ges en rond de kerk. Daarachter lagen weilanden, doorsneden door sloten. Over land was Uitwellingerga moeilijk bereikbaar. Het smalle pad naar Oppenhuizen was geschikt voor voetgangers en licht verkeer, maar niet voor zwaar vervoer.

Water: verbinding en bescherming

Voor de inwoners was It Ges de belangrijkste verkeersroute. Mensen, hooi, vee, turf en andere goederen gingen per boot naar Oppenhuizen en verder richting Sneek. De natte, laaggelegen omgeving beschermde het dorp ook. Een grotere gewapende groep kon Uitwellingerga over land moeilijk bereiken. Kleine groepen met boten konden juist gebruikmaken van de vele waterwegen.

Wonen op het Friese platteland.

Een eigen pastoor en vicaris

Voor de Reformatie had het kleine Uitwellingerga een eigen pastoor en een vicaris. Een vicaris was een geestelijke die kerkelijke diensten verrichtte en daarvoor inkomsten kreeg uit een vicarie. De pastoor en vicaris werden betaald uit inkomsten van kerkelijk land en uit vaste bijdragen van de inwoners.

In 1543 betaalde ieder huishouden jaarlijks vier stuivers aan de vicaris. Daarnaast bezat de vicarie land waarvan de pacht inkomsten opleverde. De weduwe Aath Bonya had twaalf pondematen land geschonken. Over de opbrengst daarvan ontstond ruzie, omdat de gebruiker volgens de kerk te weinig pacht betaalde. Ook andere oude inkomsten waren verminderd of werden niet meer betaald.

Inwoners, land en kerkelijke bezittingen van Uitwellingerga in 1543.

1552: 24 inschrijvingen bij de wapenschouw

De wapenschouw van 3 februari 1552 registreerde onder Uitwellingerga 24 inschrijvingen met de voorgeschreven uitrusting. De lijst controleerde wapens en bescherming; zij is geen volkstelling van alle dorpsbewoners.

• Agghe Reijnz en veel andere inschrijvingen: speer en degen.
• Wlke Rinckez, Anna Feijtez en Hilbrandt Seerpz: harnas, ringkraag, speer en degen.
• Agge Jettiez, Pieter Willemz en Douwe Fettzijez: roer en degen.
• Attije Sijerckz: harnas, ringkraag, roer en degen.
• Wlbe Sibrenz: harnas, ringkraag, hellebaard en degen voorgeschreven; de lijst noteert dat harnas en ringkraag ontbraken.

Rinck Alle wordt uitdrukkelijk als weduwe genoemd en staat met speer en degen in het register. Ook daarom mag de lijst niet zonder meer als een lijst van 24 weerbare mannen worden omschreven.

Hoe de wapenschouw van 1552 in Friesland was georganiseerd

Onrust en Watergeuzen, 1571-1572

In de eerste jaren van de Opstand trokken gewapende groepen door Friesland. Een van hun leiders was Hartman uit Akkrum. Hij had in 1566 het Verbond der Edelen ondertekend, vocht in 1568 bij Jemmingen en week daarna uit naar Emden. Van daaruit leidde hij gewapende tochten naar Friesland. Zijn mannen beroofden en plunderden en dwongen inwoners geld of goederen af.

Hartman en zijn groep trokken ook door Uitwellingerga. Voor de inwoners moet de komst van gewapende mannen een bedreigende gebeurtenis zijn geweest. Zij konden langs It Ges of over het smalle pad het dorp binnenkomen, voedsel, geld en andere bezittingen opeisen en daarna weer verder trekken. Het is aannemelijk dat de groep via It Ges en de Houkesloot naar of van het Sneekermeer trok.

Riemer Feytes hoorde bij Hartmans groep en trok met de mannen door Uitwellingerga. Hij werd ook in verband gebracht met de beroving en moord op de edelman Watthie van Hania bij Jorwert in 1569. Kort daarna werd Riemer gevangengenomen en naar het Blokhuis in Leeuwarden gebracht. Hij zat daar 67 dagen gevangen. Op 12 februari 1572 veroordeelde het Hof van Friesland hem ter dood. Hij werd in Leeuwarden geradbraakt en zijn goederen werden verbeurdverklaard. De geraadpleegde bronnen noemen geen preciezere plaats van de terechtstelling.

Rechtspraak en terechtstellingen in Friesland, 1550-1600.

Oorlog en geruchten

De oorlog bleef ook na 1572 merkbaar. Berichten over plunderingen en vijandelijke troepen verspreidden zich snel door Sneek en de omliggende dorpen. In 1583 ging in Sneek het gerucht dat Oppenhuizen was platgebrand. Dat bleek niet waar. Het verhaal laat vooral zien hoe snel angst en oorlogsgeruchten zich door de streek verspreidden.

De Tachtigjarige Oorlog rond Sneek en Oppenhuizen in 1583.

De Reformatie

Tot 1580 was de kerk van Uitwellingerga katholiek. Pastoor Bernardus Christophorus Boni vertrok in 1580 naar Heeg en werd daar protestants predikant. In Uitwellingerga verdwenen de katholieke altaren en beelden en werd de kerk protestants.

De kerk van Uitwellingerga bleef bestaan, maar vanaf 1596 vormden Oppenhuizen en Uitwellingerga samen één hervormde gemeente met één predikant. Daarmee kwam een einde aan de afzonderlijke middeleeuwse parochie van Uitwellingerga.

Oppenhuizen in de 16de eeuw.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.